Dzięki tej skrytce Earthcache poznacie bliżej wyjątkową skałę jaką jest serpentynit. 

Proszę zwracać na godziny otwarcia palmiarni.
Od wtorku do niedzieli: 12:00 - 21:00
Poniedziałek: NIECZYNNE

Pytania:

1. Opisz własnymi słowami powierzchnię, teksturę i wygląd serpentynitu. Co mogło skłonić geologów do przyrównania wyglądu tej skały do skóry węża?

2. Zaobserwuj kolory skały. Opisz różnice w kolorach. Co mogą oznaczać różne odmiany kolorów?

3. Przyjrzyj się uważnie żyłom mineralnym. Jakie mają kolory? Czy wszystkie mają ten sam kolor i fakturę?

Kamienie na posadzce w lobby przy wejściu do zielonogórskiej palmiarni, ze względu na zielony kolor są szczególnymi kamieniami. Mamy tu do czynienia z unikalną skałą metamorficzną zwaną serpentynitem.Ta skała ze względu na swój kolor świetnie wkomponowuje się w zielonogórską palmiarnię i tym bardziej w napis stojący na zewnątrz "I ❤️ Zielona". Bardzo pasuje do serpentynitu.  Jako hobbyście geologi narzuca się na myśl określenie "I ❤️ Zielona skała."

Źródło: Własne zdjęcie

Serpentynit

Nazwa "serpentynit" pochodzi od łacińskiego słowa "serpens", co oznacza węża. Nazwa "serpentynit" została ukuta na początku XIX wieku przez geologów, którzy rozpoznali szczególne właściwości tego typu skały i jej podobieństwo do skóry węża. Termin ten jest również używany do opisania grupy minerałów tworzących tę skałę. Od łacińskiego "serpens" nazywane są również minerały tworzące serpentynit. Serpentyny to grupa minerałów należących do grupy filokrzemianów bogatych w magnez i żelazo. Ale to nie koniec geologicznej bajki o wężu. Łaciński termin "serpens" został również przyjęty i zastosowany do opisu procesu metamorfozy, który prowadzi do powstania serpentynitu. Krótko mówiąc, skała nazywa się serpentynitem, składa się z minerałów serpetynów i powstaje w wyniku procesu serpentynizacji skał plutonicznych ultrazasadowych. To niewiarygodne, jak ślizki wąż przebiegle wkradł się, wręcz wslizgnął się do świata geologii.

Znaczenie serpentynitu

Serpenitynit jest ważną skałą i odgrywa ważną rolę w wielu procesach geologicznych, a nawet procesach biologicznych. Dlatego trudno nie lubić tej skały. Po pierwsze, jego bogata w wodę zawartość działa jak smar w strefie subdukcji i na granicach płyt, gdzie płyty tektoniczne zderzają się ze sobą. Serpentynit jest ważym czynnikiem przyczyniającym się do tektoniki płyt. W płaszczu Ziemi jest ważnym rezerwuarem wody i innych cieczy. Po tym, jak serpentynit zostanie podniesiony z głębi ziemi na powierznię zaczyna wietrzeć. To jego kolejna ważna rola. Wietrzenie tej skały skutkuje powstawaniem ważnych dla nas złóż rud, zwłaszcza rudy niklu. Chyna jednak najważnniejszym faktem dotyczącym serpentynitu jest to iż bez tej skały nie było by nas na Ziemii. Najnowsze badania pokazują, że istnieje bardzo duże prawdopodobieństwo, że serpentynit dostarczył ważnych składników i wniósł istotny wkład w powstawnie i rozwój życia na naszej planecie. Znaczenie serpentynitu jednak nie kończy się na naszej planecie. Według naukowców pracujących dla NASA serpentynit może być ważnym wskaźnikiem w poszukiwaniu istnienia życia pozaziemskiego na innych ciałach niebieskich, na innych planetach i księżycach.

Serpentynizacja

Ponieważ serpentynit jest skałą metamorficzną, oznacza to, że powstał z innych skał które uległy metamorfozie. Skały, z których powstaje serpentenit, należą do kategorii intruzyjnych magmowych skał ultrazasadowych, które powstają bardzo głęboko pod powierzchnią ziemi w górnym płaszczu. Mówiąc dokładniej, ultrazasadowe skały protolity, które później przekształcają się w serpentynit, to dunit, harzburgit i piroksynit. Te wymienione ultrazasadowe skały plutoniczne składają się z różnych kombinacji i proporcji minerałów ultrazasadowych takich jak oliwin i piroksen. Minerały te charakteryzują się wysoką zawartością magnezu i żelaza oraz niskiej zawartości krzemionki.

Źródło: Nieznany autor na licencji CC BY-SA i własna praca

Wspomniany wcześniej proces metamorfizmu skał ultrazasadowych, zwany również procesem serpentynizacji, zachodzi zwykle na dużych głębokościach skorupy oceanicznej, w grzbietach śródoceanicznych lub w strefach subdukcji, gdzie bogata w wodę płyta oceaniczna ulega subdukcji pod inną płytę kontynentalną. Poniższy obrazek przedstawia obszary, w których zwykle występuje serpentynizacja.

Źródło: Stephane Guillot i Keiko Hattori, Serpentinites: Essential Roles in Geodynamics, Arc Volcanism, Sustainable Development and the Origin of Life, Elements Magazine, kwiecień 2013

Ważne: temperatura musi wynosić od 200 do 600 stopni Celsjusza, aby nastąpiła serpentynizacja.

Wariacje kolorystyczne serpentynitu

Różne kolory obserwowane w serpentynicie można przypisać różnym czynnikom, w tym składowi mineralnemu. Najważniejszymi minerałami serpentynu są antygoryt, lizardyt i chryzotyl. Każdy z tych minerałów ma swój charakterystyczny kolor. Ponadto ważną rolę odgrywa również poziom zawartości żelaza. Na kolory serpentynitu może mieć wpływ kilka czynników i minerałów, oto najważniejsze z nich:

1. Antygoryt jest zwykle zielony.
2. Lizardyt jest zwykle żółto-zielony lub brązowy.
3. Chryzotyl jest często biały lub bladozielony.
4. Żelazo - wyższa zawartość żelaza może ogólnie nadać serpentynicie ciemniejszy, ciemnozielony kolor, podczas gdy niższa zawartość żelaza może skutkować jaśniejszymi odcieniami, a nawet białą serpentyną.

Żyły mineralne i ich kolory

Jak wspomniałem powyżej, serpentynit podlega wysokim ciśnieniom, zwłaszcza gdy bierze udział w procesach tektonicznych. Może wtedy dojść do występowania wielu pęknięć, które są następnie wypełniane różnymi płynami i minerałami. Płyny wnikające w pęknięcia tworzą żyły mineralne. Żyły mineralne obserwowane w serpentynitach mogą mieć różne kolory, w zależności od zawartości minerałów:

1. Żyły mineralne zawierające kalcyt mogą wydawać się białe lub jasne.
2. Żyły mineralne z hematytem lub getytem mogą mieć czerwone lub brązowe odcienie.
3. Żyły mineralne zawierające chloryn lub serpentynę przyczyniają się do powstawania zielonego odcienia żył mineralnych.

 
Występowanie serpentynitu w Polsce

Serpentynit występuje w Polsce w kilku miejscach na Dolnym Śląsku:
- w Nasławicach i Jordanowie Śląskim (masyw serpentynitowy Gogołów-Jordanów)
- w Górach Sowich
- w okolicach Sobótki (masyw serpentynitowy Sobótki).

CIEKAWOSTKA

Dobrze nam wszystkim znanym serpentynem jest azbest. Powstał również w procesie serpentynizacji i jego głównym składnikiem są minerały chryzotylu. Ze względu na izolacyjne właściwości był kiedyś powszechnie wykorzystywany w budownictwie. Ze względu na rakotwórcze właściwości azbestu ten rodzaj serpentynitu ma niestety niechlubną sławę. Na szczęścnie nie jest zielony.

Źródła:

https://czasdzieci.pl/wycieczki/id,324c43-palmiarnia_zielonej_gorze.html
https://www.usgs.gov/publications/petrologic-and-geophysical-nature-serpentinites
https://geology.com/minerals/serpentine.shtml
https://www.nature.com/articles/s41561-022-01063-5
Stephane Guillot and Keiko Hattori, Serpentinites: Essential Roles in Geodynamics, Arc Volcanism, Sustainable Development and the Origin of Life, Elements Magazine, April 2013