Brzesko: miejsca, których już nie ma
Brzesko to niewielkie miasto o ciekawej historii i wielu atrakcyjnych turystycznie miejscach. Odnaleźć w nim można wiele pięknych obiektów, interesujących detali, urokliwych zakamarków. To, co ciekawe skrywa się także w historycznej przeszłości miasta – nie zawsze jednak łatwo jest dostrzec ślady tych miejsc czy wydarzeń na pierwszy rzut oka. O miejscach, których już nie ma w Brzesku – zniknęły w toku dziejów lub zmieniły swoją funkcję, lecz są częścią jego dziedzictwa i wciąż pozostają w pamięci mieszkańców i mieszkanek, opowiada ścieżka geocachingowa, w której powstawaniu oni sami wzięli udział.
#17 Zmotoryzowane Brzesko
Rozwój motoryzacji przełożył się także na rozkwit związanej z nim infrastruktury, zarówno tej drogowej, jak i paliwowej. Pierwsze stacje paliw w Polsce (zwane pompami) pojawiły się w 1924 roku w Warszawie. Wcześniej benzynę kupowało się w aptekach i składach chemicznych. Brzesko położone było na trasie łączącej większe miasta, niegdyś przebiegał przez nie tzw. Trakt Cesarski (Gościniec Cesarski). Zapewne w związku z tym Rada Miejska w 1928 roku zdecydowała o budowie stacji paliw w samym centrum miasta – na Rynku Głównym. Realizację inwestycji powierzono firmie Standard Mobil, z którą podpisano umowę na okres 10 lat i kwotę 100 zł rocznie. Plany te ziściły się zgodnie z założeniem, czego dowodem są zdjęcia brzeskiego rynku z 1929 roku autorstwa Schaje Weissa, na których dostrzec można stojący tam dystrybutor – pompę paliwową przy północnym krańcu rynku, od strony głównej drogi przechodzącej przez miasto.
Zdjęcia autorstwa Schaje Weissa, 1929. Zachwycają jakością i możliwością dostrzeżenia na nich szczegółów przedwojennego Brzeska.
Brzesko ze swoją stacją benzynową stanowiło jak na tamte czasy jedno z wiodących miast, ich powstawanie na większą skalę miało bowiem miejsce dopiero w pierwszych latach po zakończeniu II wojny światowej, wówczas też nastąpił wzrost liczby samochodów w Polsce (jeden z portali motoryzacyjnych w artykule przedstawiającym historię polskich stacji paliw podaje, że w Polsce w roku 1945 był ok. 4 tys. samochodów i 26 stacji paliw, po pięciu latach już natomiast 40 tys. samochodów, a sieć CPN liczyła 413 stacji).
Kto jednak w Brzesku lub okolicy w roku 1928 mógł się poszczycić posiadaniem własnego samochodu i być tym samym klientem nowo wybudowanej stacji? Kolekcją luksusowych pojazdów dysponował baron Jan Albin Goetz Okocimski, właściciel znajdującego się w Okocimiu znanego do dziś browaru, przedstawiciel drugiego pokolenia brzeskich browarników, działacz społeczny, filantrop i polityk. Wartą przytoczenia ciekawostką jest, że jeden z należących do niego samochodów przetrwał do dziś, jest to Lorraine-Dietrich SMHI z 1913 roku, według obecnych właścicieli jedyny zachowany pojazd z serii SMHI na świecie. Samochód francuskiej marki został wyposażony w 4,5-litrowy silnik, baron zakupił go jako pierwszy właściciel w salonie w Warszawie. Te luksusowe auta, dzieła francuskich konstruktorów, produkowano w krótkich seriach, liczących kilkadziesiąt egzemplarzy. Były drogie, mogli sobie na nie pozwolić jedynie najbogatsi. Baron Goetz był koneserem marki Lorraine Dietrich, posiadał przynajmniej 4 auta tej marki. Był także jednym z pionierów automobilizmu oraz jednym z założycieli pierwszego automobilklubu na ziemiach polskich – Galicyjskiego Klubu Automobilowego.
Po Janie Albinie, który zmarł w 1931 roku, majątek, w skład którego wchodziło też rzeczone auto, odziedziczył jego syn Antoni Jan. We wrześniu 1939 roku, wraz z matką i żoną, opuścił Okocim z obawy przed represjami ze strony wkraczających wojsk niemieckich i już nigdy tu nie powrócił. Jeszcze zanim zakończyła się wojna, w 1944 roku cały majątek Goetzów został znacjonalizowany i przeszedł na własność skarbu państwa. Auto przetrwało obie wojny światowe, z czasem uległo jednak znacznemu zniszczeniu, aż w 1968 roku – w stanie określonym w dokumentach jako wrak – zostało przekazane tarnowskiemu inżynierowi w celu odtworzenia jego wartości muzealnej. Renowacja nie została jednak podjęta, a po 5 latach samochód w bardzo złym stanie odkupił prywatny kolekcjoner Jan Peda, który poddał go gruntownej odbudowie. Po jej zakończeniu auto zostało przywrócone do sprawności i swojej niegdysiejszej estetycznej świetności, zdobywało wiele medali na pokazach i zlotach na całym świecie, brało udział w rajdzie starych samochodów w Barcelonie, dwukrotnie pokonało Alpy na własnych kołach, pomimo swojego wieku i gabarytów jest w stanie rozpędzić się do 100 km/h. Na co dzień można je podziwiać jako eksponat w Auto-Muzeum Jana i Macieja Pedów w Gostyniu. W 2023 roku, w majówkowy weekend, samochód odwiedził Brzesko, odtwarzano archiwalne zdjęcie pod Pałacem Goetzów, odbył się przejazd przez miasto, przez kilka godzin auto eksponowane było także na brzeskim rynku, przyciągając tłumy widzów, którzy mogli go zobaczyć, dotknąć czy nawet w nim zasiąść.
Historię samochodu oraz ujęcia z wizyty pod Pałacem Goetzów pokazuje krótki film „Lorena Barona” dostępny do obejrzenia na facebookowym profilu Stowarzyszenia Miłośników Browaru Okocim. Jego seans to także okazja do przyjrzenia się detalom tego wyjątkowego pojazdu.
Nieco późniejsza, lecz również już nieistniejąca stacja paliw w centrum miasta znajdowała się na obecnym placu Żwirki i Wigury. Jej wygląd znakomicie oddaje zdjęcie, na którym otaczają ją bardzo popularne w tamtych czasach motocykle, na pierwszym planie widać zaś samochody, których wówczas w Brzesku i okolicy wciąż było bardzo niewiele. Miejsce to zachowało się jeszcze w pamięci niektórych mieszkańców, z opowieści których wynika, że działała ona na zasadzie obsługiwanej ręcznie pompy, a jedna porcja odpowiadała 5 litrom benzyny, obok dystrybutora znajdował się także kiosk dla pracownika. Stacja została zlikwidowana w latach 60., zgodnie z tendencją, by tego rodzaju obiekty lokować poza granicami centrum miast ze względów bezpieczeństwa i perspektywę ich rozbudowy wraz ze zwiększającym się zapotrzebowaniem, gdy liczba prywatnych właścicieli samochodów zaczęła stopniowo wzrastać.
Autor zdjęcia, Edward Falkowski, należał do ścisłego grona inicjatorów powołania Związku Polskich Artystów Fotografików, fotografia udostępniona ze zbiorów Marka Sukiennika.
Na koniec tego przeglądu brzeskich ciekawostek motoryzacyjnych czas na zagadkę do rozwiązania. Potrzebne informacje lub odesłania do źródła znajdują się w opisie. Wyliczone na tej podstawie współrzędne ukrycia zaprowadzą Cię w okolice jednej ze współczesnych stacji paliw (gdzie możesz zaparkować swój pojazd) oraz obwodnicy czy dojazdu do autostrady.
Współrzędne finałowe: N 49° 58.2|C:2|B′ E 20° 35.|A-8|0′
Na dawnym samochodzie barona Goetza z okazji jego przyjazdu do Brzeska znalazł się herb rodziny oraz specjalna tablica rejestracyjna, nawiązująca do tych, które przyznawane były w ówczesnej Galicji. Liczba z numeru rejestracyjnego to wartość A do podłożenia do współrzędnych (w całej okazałości zobaczysz ją w filmie, lecz jeśli nie masz możliwości jego odtworzenia na Facebooku, to poradzisz sobie także przy pomocy zdjęć z tego wydarzenia, jedno w opisie, inne bez trudu do znalezienia w internecie).
O ilu stacjach paliw w Polsce sprzed roku 1945 jest wzmianka w tekście? Pierwsza cyfra tej liczby to B.
Jak obecni właściciele nazywają zdrobniale dawny samochód barona Goetza? To imię żeńskie, w Polsce rzadko występujące. Został temu poświęcony fragment w filmie, w przypadku niemożności jego odtworzenia, łatwo jednak dojść do tego także innym sposobem. Liczba występujących w nim liter to wartość C.
---
Seria skrytek opracowana przez pracownice i pracowników Powiatowej i Miejskiej Biblioteki Publicznej w Brzesku z udziałem seniorów, młodzieży i osób zainteresowanych lokalną historią podczas realizacji projektu „Geościeżka po miejscach, których już nie ma – warsztaty i gra terenowa wokół lokalnego dziedzictwa” sfinansowanego w ramach programu Moje miejsce na Ziemi.
Dla zdobywców kompletu skrytek z serii „Brzesko: miejsca, których już nie ma” przewidziano pamiątkowe medale (kilkadziesiąt sztuk, jeśli widzisz tę informację, znaczy, że są wciąż dostępne) i certyfikaty. Możliwość ich odbioru (przyznawane według kolejności zgłaszania się po odbiór) w bibliotece w Brzesku w godzinach jej pracy lub opcjonalnie o innej porze po indywidualnym ustaleniu w wiadomościach priv.
Skrytka zawiera logbook (zabierz ze sobą coś do pisania), a także certyfikaty dla pierwszych osób, które ją odnajdą.