english version below

WAŻNA PROŚBA:

SZANUJ ZIELEŃ! Nie przekraczaj barierki oddzielającą chodnik od skały rapakiwi. Earthcache został zaprojektowany w taki sposób, aby objekt  można było spokojnie obserwować z odległości 2 metrów. Wszystkie cechy skały, których będziesz szukać, można rozpoznać ze wspomnianej odległości.

Dzięki temu Earthcacheowi odkryjesz niesamowitą skałę pochodzącą z Finlandii. Ponieważ granit rapakiwi można podzielić na kilka typów, dowiesz się, jak rozróżnić te różne rodzaje od siebie. Dodatkowo rapakiwi znajdujące się przy gmachu AGH zawiera kilka interesujących cech geologicznych. Twoim zadaniem będzie je dostrzec i odpowiedzieć na następujące pytania.

Pytania:

1. Rapakiwi może występować pod różnymi postaciami. Na podstawie Twoich obserwacji oraz informacji zawartych w listingu określ z jakim rodzajem granitu rakapiwi mamy do czynienia w miejscu tego Earthcache?

2. Ile inkluzji możemy dostrzec patrząc na skałę stojąc przed nią?

3. Nasz konkretny granit rapakiwi po uformowaniu został poddany wielkiemu naciskowi. Pękł, a pęknięcia zostały wypełnione płynami hydrotermalnymi. Które z poniższych zjawisk możesz zaobserwować?

A. Nie można zaobserwować żadnych hydrotermalnych żył mineralnych.
B. Przez skałę przebiega centralnie jedna żyła hydrotermalna.
C. Występują co najmniej dwie żyły hydrotermalne. Jeden biegnie przez skałę a druga przez skałe oraz przez jedną z inkluzji.

Źródło: Własne zdjęcie

Wstęp

Język fiński wniósł ważne słownictwo do większości współczesnych języków. Wszyscy wiemy, co oznacza tradycyjne fińskie słowo „sauna”. Pochodzące również z języka fiśnkiego słowo „Rapakivi” jest być może mniej znane niż słowo „sauna”, ale zostało również szeroko przyjęte na na skalę świątową do większości współczesnych języków.

Pochodzenie terminu „rapakivi” ma swoje korzenie w fińskim języku ludowym. Badacze ustalili, że termin ten był używany w języku potocznym od setek lat i ma swoje korzenie w sposobie, w jakim ludzie opisywali produkt wietrzenia granitowych skał rapakiwi. Gruz odnaleziony w pobliżu wychodni skalnych granitu rapakiwi miał niezwykły wygląd w postaci okrągłych, kulistych skał, a raczej kamyków, często zatopionych w mokrym błocie. Stąd nazwa „rapa”, którą można przetłumaczyć jako „zgniły” lub „błoto” oraz „kivi”, co po prostu oznacza „skała”. Nazwa rapakiwi oznacza po prostu „zgniłą skałę” lub „skałę błotną”. To dość interesujące, że w tym przypadku nazwa skały pochodzi od produktu jej wietrzenia.

Źródło: Rämö, O.T., Haapala, I.,R.,  Precambrian Geology of Finland – Key to the Evolution of the Fennoscandian Shield. Elsevier B.V., Amsterdam, 2005

Pomysł na Earthcache zrodził się podczas Mega Eventu Geocaching Party 2024. Podczas imprezy sympatyczny kolega, przewodnik wystawy geologicznej na AGH zwrócił mi uwagę na tę właśnie skałę rapakiwi. Po oględzinach na miejscu, a później po przeprowadzeniu badań w Internecie w domu, odkryłem, że rzeczywiście mamy do czynienia z wyjątkową, niezwykle interesującą i bogatą w różnorodne cechy geologiczne granitową skałą rapakiwi. Bardzo się cieszę, że mogę podzielić się z Wami moimi odkryciami i zaprosić na krótką lekcję geologii.

Geologiczna definicja rapakiwi

Poznaliśmy już lingwistyczną definicję terminu rapakiwi. Przyjrzyjmy się teraz definicji geologicznej.

Granit zalicza się do typu rapakiwi, jeżeli spełnia jedno z trzech kryteriów:
1. Skała zawiera owalne fenokryształy skalenia alkalicznego . 
2. Większość (nie wszystkie) owalnych fenokryształów (dużych kryształów) jest pokryta obrzeżem plagioklazu.
3. Skała ma porfirową teksture z przeważnie równomiernie uziarnionymi, prostokątnymi fenokryształami (duże kryształy). Owalne krystały występują sporadycznie lub wcale. Jednakże rapakiwi tego rodzaju zawiera skaleń i kwarc, które krystalizowały się dwuetapowo. Ten rodzaj rapakiwi można rozpoznać po obecności kropelkowatych ziaren kwarcu.

Źródło: Nieznany autor na licencji CC BY-SA i własna praca

Inkluzje

W rzadkich przypadkach granity rapakiwi mogą zawierać inkluzje. Mogą być one kilku typów. Ze względu na silnie zwietrzałą powierzchnię granitu rapakiwi znajdującego się przy budynku AGH, trudno stwierdzić, jaki rodzaj inkluzji może tu występować. W swoich obserwacjach wystarczy jednak, że skupisz się na poszukiwaniu inkluzji aby dostrzec, ile ich jest wyraźnie widocznych w skale rapakiwi. Przyjrzyj się również uważnie poniższemu zdjęciu, które pokazuje, jak może wyglądać inkluzja na powierzchni zwietrzałych skał.

Źródło: Własne zdjęcie

Dla kompletności podaję cztery główne typy inkluzji, które mogą wystąpić w granicie rapakiwi:

1. Ksenolity – skała oderwana od ściany komory magmowej lub oderwana od stropu komory magmowej. Obserwowany ksenolit może mieć różną postać co zazwyczaj wskazuje na różne etapy jego dezintegracji lub rozpuszczenia w magmie do której wpadł. (jak śliwka w kompot)

2. Zasadowa Enklawa Mikrogranulkowa (Mafic Microgranular Enclave) – zwykle kulista lub wydłużona owalna plama kontrastująca ze skałą macierzystą, często ciemna i drobnoziarnista. MME sugerują przepływ nowej magmy o innym składzie z innej komory magmowej do komory macierzystej. Podobnie jak ksenolity, MME mogą wykazywać różne etapy dezintegracji lub rozpuszczenia.

3. Autolity lub szliry – skupione, zlepione razem ze sobą zwykle zasadowe minerały, które skumulowały się w pasma brył lub do podłużnych pasm pod wpływem prądów występujących w magmie.

4. Inkluzje restytowe (ang. restite inclusions) – pozostałe fragmenty skał trudnotopliwych, pochodzące ze skały macierzystej, która stopiła się w magmę.

Żyły hydrotermalne

Nasz unikalny egzemplarz granitu rapakiwi znajdujący się w strefie zerowej zawiera także żyły hydrotermalne. Twoim zadaniem jest obserwacja i zlokalizowanie tych żył. Zdjęcie poniżej pokazuje, jak może wyglądać fragment żyły hydrotermalnej na powierzchni zwietrzałej skały.

Żródło: Własne zdjęcie

Żyła hydrotermalna to rodzaj żyły mineralnej, która powstaje, gdy gorące, bogate w minerały płyny przepływają przez pęknięcia skał. Pęknięcia zwykle powstają, gdy skała jest poddawana naprężeniom podczas aktywności tektonicznej. Płyny hydrotermalne przepływające przez pęknięcia zawierają minerały, które wytrącają się z roztworu i wypełniają pęknięcia i otwory w skale.

Rapakiwi – ale jakie?!?! Na pewno jedyne w swoim rodzaju. Jak już pewnie zdąrzyliście zauważyć istnieje kilka rodzajów rapakiwi i nawet jeśli kamień rapakiwi wygląda na zwietrzały, szary i wydaje się być nieciekawy, wprawne oko uważnego obserwatora dostrzeże w nim niezwykłe cechy geologiczne. Mam nadzieję, że podobał Ci się ten Earthcache i że nauczyłeś się ciekawej rzeczy o naszej planecie Ziemii.

Źródła:
Rämö, O.T., Haapala, I.,R.,  Precambrian Geology of Finland – Key to the Evolution of the Fennoscandian Shield. Elsevier B.V., Amsterdam, pp. 533–562. 2005 Elsevier B.V.
Robin Gill, Igneous Rocks and Processes - A Practical Guide, University of London, 2010
Axel Müller, Geology Today, Rapakivi granites, 2007
https://skan-kristallin.de/finnland/gesteinsliste/gesteinsliste.html
https://geologische-streifzuege.info/grossgeschiebe-aus-der-niederlausitz-rapakiwis-teil-1/

ENGLISH VERSION

IMPORANT NOTICE:

RESPECT the green area and do not step across the small barrier which fences the rapakivi rock. The Earthcache has been designed in such a way which allows you to complete it from the distance of 2 meters. All the features which you will be looking for can be recognized from the mentioned distance.

This Earthcache will allow you to explore an incredible Finnish rock originating from Finland. Rapakivi can be categorized into several types. You will learn how to differentiate between the different types of the rapakivi granite. Additionally, the rapakivi rock contains some interesting geological features. Your task will be to spot them and to answer the questions accordingly.

Questions:

1. What type of rakapivi granite can be see at the ground zero location of this Earthcache?

2. How many inclusions can we spot looking at the rock while standing in front of it.

3. Our rapakivi granite, after its formation has experienced some stress and pressure. It has cracked and the cracks have been filled with hydrothermal fluids. Which of the following can you observe?

A. No hydrothermal mineral veins can be observed.
B. One hydrothermal veins is running through the rock centrally.
C. At least two hydrothermal veins are present. One runs through the rock. Second hydrothermal vein is running through the rock as well as through one of the xenoliths.

Source: Own picture

Introduction

The Finnish language has contributed some important vocabulary to the most modern languages. We all know what an traditional word “sauna” means. The Finnish language word “Rapakivi” is perhaps less known as the word “sauna”, but it has also been widely adopted internationally in most modern languages.

Origin of the term "rapakivi" has its roots in the Finnish folk language. Scholars have established that the term has been used in common language since hundreds of years and has its origin in how people were describing the product of weathering of the rapakivi granite rocks. The rubble which has been found in the vicinity of rapakivi rock outcrops had an unusual appearance in the form of round, bullet like rocks or rather pebbles that were often sunk in wet mud. Hence the name “rapa” which can be translate as “rotten” oder “mud” and “kivi” which stands for “rock”. The name rapakivi simply means "rotten rock" or "mud rock". It is quite interesting that in that case the rock has actually been names after the product of its weathering.

Source: Rämö, O.T., Haapala, I.,R.,  Precambrian Geology of Finland – Key to the Evolution of the Fennoscandian Shield. Elsevier B.V., Amsterdam, 2005

The idea for this Earthcache was born during Mega Event Geocaching Party 2024. At the event the nice fellow, guide of the geological exhibition at AGH University brought to my attention this particular rapakivi rock. Upon inspection at the site and after performing research later online at home I have discovered that indeed we are dealing with an unique, incredibly interesting and rich in various geological features rapakivi granite rock. I am really excited to share my findings with you and invite you to a short geology lesson.

Geological definition of rapakivi 

We have already learned the linguisitc definition of the term rapakivi. Now lets explore its geological definition.

Granite are considered to be of the rapakivi type when they meet one of the following three criteria:
1. The rock contains alkali feldspar ovoidal phenocrysts (large crystals).
2. Most (not all) ovoidal phenocrysts are mantled by an of plagioclase feldspar rim.
3. Porphyric rapakivi with mainly even grained phenocryst (large crystals). Ovoid crystal are barely present. However, rapakivi of such kind contains feldspar and quartz that crystallized in two generations. It can be identified by the presence of drop-like quartz grains.

Source: Unknown author, license according to CC BY-SA license and own work 

Inclusions

In rare occasions rapakivi granites can contain inclusions. They can be of the several types. Due to the highly weathered surface of the rapakivi granite at the ground zero it is difficult to conclude which inclusion type could be present there.  In your observations you just need to focus on looking for the inclusions and spot how many of them are clearly visible in the stone. Look carefully at the photo below, which shows how an inclusion on a weathered rocks surface can look like.

Source: Own work

For the sake of completness here are the main four inclusion types which can occur in the rapakivi granite: 

1. Xenoliths  - a rock torn from the wall of agma chamber or conduit walls or detached from the roof in various stages of digestion or disintegration
2. Mafic Microgranular Enclave (MME) - usually a globule or elongated oval blob contrasting with the host rock, often dark and fine grained. MMEs suggest injection of new magma of different composition from a different magma chamber. Just as xenoliths, MMEs can demonstrate various stages of digestion or disintegration.
3. Autoliths or Schlieren  - lumped together usually mafic minerals which cumulated into bands of lumps by flowing magma currents 
4. Restite inclusions - fragments of melting resistant rock fragments originating from a host rock which melted into magma

Hydrothermal veins

Our unique specimen of rapakivi granite located at the ground zero contains also hydrothermal veins. Your task is to observe and spot the veins. The picture below shows what a hydrothermal vein can look like on a weathered rock surface.

Source: Own photo 

A hydrothermal vein is a type of mineral vein that forms when hot, mineral-rich fluids circulate through rock fractures. Fractures usually occur if the rock is put under stress during tectonic activity. Hydrothermal fluids flowing through the cracks contain minerals which percipitate out of solution and fill the cracks and openings in the rock. 

Rapakivi -- what which kind!? And one of a kind. As you can see there are several types of rapakivi and even if the rapakivi stone might looked weathered, grey uninteresting and trained eye of a careful observe will spot unusual geological features in it. I hope that you have enjoyed this Earthcache and have learned an interesting earth science lesson. 
 

Sources:
Rämö, O.T., Haapala, I.,R.,  Precambrian Geology of Finland – Key to the Evolution of the Fennoscandian Shield. Elsevier B.V., Amsterdam, pp. 533–562. 2005 Elsevier B.V.
Robin Gill, Igneous Rocks and Processes - A Practical Guide, University of London, 2010
Axel Müller, Geology Today, Rapakivi granites, 2007
https://skan-kristallin.de/finnland/gesteinsliste/gesteinsliste.html
https://geologische-streifzuege.info/grossgeschiebe-aus-der-niederlausitz-rapakiwis-teil-1/