Česká verze níže

Surowce naturalne są ważne dla rozowju danego regionu. Tak jest również w przypadku formacji wapienia cieszyńskiego. Jednak ta skała ma dwie strony medalu. Ten Earthcache pomoże nam ustalić dlaczego wapieniec cieszyński to było błogosławieństwo, ale i pewnego rodzaju przekleństwo.

Pytania:

1. Przyjrzyj się bliżej goleszowskiemu kamieniowi jubileuszowemu. Jakie nieczystości w wapieńcu udało Ci się zaobserwować?

2. Formacje fliszu karpackiego charakteryzują się tym iż składają się z naprzemianległych warstw skalnych. Jak gruba mogła być warstwa z której pochodzi ten kamień? 

3. Patrząc z przodu na kamień z której jego strony znajduje się najwięcej przebarwień? Co mówi różnorodność kolorów kamienia? Krótko uzasadnij odpowiedź.

Goleszowski Kamień Jubileuszowy

Źródło: portal ox.pl, własne zdjęcie

Na tyłach goleszowskiego ośrodka gminnego znajdziemy kamień jubileuszowy. Kamień ten został postawiony w roku 2023 kiedy Goleszów obchodził jubileusz 800-lecia istnienia. Przypomina on nam o ważnych faktach dotyczących historii Goleszowa. Oprócz informacji o jubileuszu Goleszowa przy kamieniu znajdziemy tablicę upamiętniającą męczęńską śmierć wielu więźniów oświęcimskich, którzy w latach 1942-45 byli tutaj więzieni i zmuszani do niewolniczej pracy w ramach goleszowskiej filli obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu. W budynku Ośrodka Gminnego działa dziś Izba Pamięci Oświęcimskiej, gdzie więcej na ten temat możemy się dowiedzieć. Przy kamieniu jubileuszowym zobaczymy zdjęcie panoramy Goleszowa które przypomina nam o istnieniu w tym miejscu Cementowni Goleszów. Działała ona przez ponad 100 lat i zaopatrywała w cement wiele ważnych projektów budowlanych w Austro-Węgrach no i po odzyskaniu niepodległości w nowo odradzającej się Polsce o czym świadczy na przykład cegła pamiątkowa w murach krakowskiego Wawelu.

Dziś po cementowni zostało tylko wspomnienie i stare zdjęcie.

Źródło: Fotopolska.eu

Goleszowski kamień jubileuszowy jest również z punktu widzenia lokalnej geologii bardzo ważny. Pochodzi z pobliskiego, do dziś (sierpień 2024) aktywnego  kamieniołomu w Lesznej Górnej. Cementownia Goleszów przez wiele lat była mocno związana przemysłowo i komunikacyjnie z kamieniołomem w Lesznej Górnej. Wydobycie kamienia na potrzeby cementowni Goleszów w kamieniołomie w Lesznej Górnej zostało zapoczątkowane podczas Drugiej Wojny Światowej w 1942 roku. Po zakończeniu wojny pod koniec lat 40-tych XX wieku aby usprawnić dostarczanie surowca wybudowano kolejkę linową długą na prawie cztery kilometry łączącą kamieniołom w Lesznej Górnej z cementownią w Goleszowie. Funkcjonowała ona do roku 1984. Ogólnie rzecz biorąc mimo desprackich prób wydobycia surowca w okolicach cementowni w połowie lat 80-tych całkowicie zrezygnowano z lokalnego surowca i przez jakiś czas dostarczano surowiec koleją z innych kamieniołomów na terenie kraju. W końcu w efekcie transformacji systemowej na początku lat 90-tych podjęto decyzję o likwidacji cementowni w Goleszowie. Po części ten stan rzeczy ma swoje korzenie w geologii formacji wapienia cieszyńskiego. Dla osoby zainteresowanej geologią rodzi się ciekawe pytanie, dlaczego przestano dostarczać kamień z Lesznej Górnej do cementowni, chociaż złoża kamienia się nie wyczerpały? 

Źródło: Fotopolska.Eu

Współczesny widok na kamieniołom w Lesznej Górnej 

Właśnie z tego kamieniołomu pochodzi nasz goleszowski kamień jubileusozwy. Na zdjęciu widzimy typowe dla fliszu karpackiego wartstwowe ułożenie skał. W dolnej części występuja cieńkie warstwy. Górne warstwy są grubsze. Niestety kamieniołom w Lesznej Górnej jest zamknięty dla osób trzecich, gdyż do dziś działa tam kamieniołom. Możemy tylko podziwiać go na zdjęciach.

Źródło: Waśkowska, Anna & Krobicki, M. & Jan, Golonka & Tadeusz, Słomka & Slaczka, Andrzej & Doktor, Marek. (2008). Stanowiska najstarszych skał osadowych w polskich Karpatach fliszowych jako obiekty geoturystyczne. Sections of the oldest sedimentary rocks in Polish Flysch Carpathians as geoturistic objects. Geologia Kwartalnik AGH. 34. 83-121. 

Geologia Kamienia Jubileuszowego

Jak wcześniej już zostało wspomniane kamień jublieuszowy został wydobyty w pobliskim kamieniołomie w Lesznej Górnej. Zapoznajmy się z geologią tego kamienia. 

Źródło: Waśkowska, Anna & Krobicki, M. & Jan, Golonka & Tadeusz, Słomka & Slaczka, Andrzej & Doktor, Marek. (2008). Stanowiska najstarszych skał osadowych w polskich Karpatach fliszowych jako obiekty geoturystyczne. Sections of the oldest sedimentary rocks in Polish Flysch Carpathians as geoturistic objects. Geologia Kwartalnik AGH. 34. 83-121. 

W kamieniołomie w Lesznej Górnej wydobywane są skały należące do formacji cieszyńskich wapieni, które wchodzą w skład tak zwanego fliszu karpackiego. Flisz to naprzemianlegle ułożone warstwy skał osadowych różnych grubości. Fliszowa formacja cieszyńskich wapieni którą możemy zaobserwować w kamieniołomie w Lesznej Górnej rozpoczyna się w dolnej częsci warstwami cieńkich wapieni które na przemian występują z łupkami marglistymi. W górnych warstwach kamieniołomu zaczynają występować bardzo grube warstwy wapieni, których poszczególne warstwy osiągają grubość nawet kilku metrów. Formacja wapieni cieszyńskich pochodzi z okresu tytonu i beriasu, co umiejscawia ją na granicy górnej jury i dolnej kredy (około 135-150 milionów lat temu). Według najnowszych badań jest klasyfikowana jako wapień turbidyczny. Formacje wapieni cieszyńskich z kamieniołomu w Lesznej Górnej powstały na dnie oceanu Tetydy w basenie proto-śląskim na głębokościach większych niż 200 metrów, być może nawet na głębokościach od 2000 do 4000 metrów. Poniższa ilustracja pokazuje środowisko dna oceanu, w którym uformowały się wapienie cieszyńskie. Część dna tego prehistorycznego oceanu otrzymała nawet nazwę od wsi Goleszów i nazywa się Rowem Goleszowa.

Prądy zawiesinowe => wapień turbidyczny

Zaklasyfikowanie formacji wapienia cieszyńskiego jako wapień turbidyczny oznacza iż powstawał on w efekcie prądów zawiesinowych. Prądy zawiesionowe to potężne podwodne prądy osadów, które poruszają się w dół szelfów i stoków kontynentalnych i kanionów podmorskich. Powstają one wskutek ruchu grawitacyjnego wody niosącej osady, co może być spowodowane różnymi zdarzeniami, takimi jak trzęsienia ziemi, osuwiska podwodne lub nagłe zmiany gęstości wody. Prądy zawiesinowe charakteryzują się wysoką prędkością i burzliwym charakterem, co może prowadzić do transportowania dużych ilości osadów na duże odległości.

Dzisiaj wiemy, że najprawdopodobniej osad, który utworzył skały formacji wapieni cieszyńskich, pochodził z co najmniej dwóch źródeł. W momencie kiedy powstawała formacja wapieni cieszyńskich platforma północnoeuropejska zaczęła ulegać zniszczeniu. Z jednej strony osadzony materiał składał się z erodowanej formacji wapiennej, prawdopodobnie płytkomorskiego wapienia Štramberk. Z drugiej strony inne skały niewęglanowe znajduące się w obszarach kordyliery wokół basenu proto-śląskiego dostarczały niewęglanowy osad który również za pomocą prądów zawiesinowych lądował na dnie Rowu Goleszowskiego. W ten sposób powstawała różnorodna mieszanka osadowa w Rowie Goleszowskim, składająca się z węglanowego i niewęglanowego osadu.

Wapień cieszyński – błogosławieństwo, ale i przekleństwo 

Skład mineralny wapienia cieszyńskiego był błogosławieństwem, ale i zarazem przekleństwem. Błogosławieństwem, bo właśnie dzięki zawartości minerałów węglanowych w skałach formacji wapieni cieszyńskich mogła powstać jeszcze w XIX wieku cementownia w Goleszowie. Z drugiej strony, różnorodny skład mineralny formacji wapieni cieszyńskich był przekleństwem, który po części przyczynił się na pewno do wyhamowania produkcji cementu w Goleszowie a może nawet w ostateczności zamknięcia goleszowskiej cementowni.

Już w latach pięćdziesiątych XX w., kiedy setki tysięcy ton wapienia cieszyńskiego transportowano koleją linową z kamieniołomu w Lesznej Górnej do cementowni w Goleszowie, stwierdzono, że niektóre partie wapienia były bardzo złej jakości i zawierały niewystarczającą ilość węglanu wapnia, aby wyprodukować odpowiedniej jakości proszek cementowy. Zauważając ten problem już w latach 50-tych przeprowadzono bardziej szczegółowe badania geologiczne formacji wapienia w Lesznie Górnej, które wykazały, że w niektórych jego częściach kamień zawiera inne składniki niewęglanowe. Ustalono, że skała w niektórych partiach zawiera minerały krzemianowe, małe fragmenty skał krzemianowych, piryt, inne minerały żelaziste oraz znaczne klasty mułu. W niektórych obszarach ilość piasku krzemiennego osiągnęła ponad 30 procent skały. Również zanieczyszczenia w postaci mułu były problematyczne. Można je zaobserwować jako drobne czarne kropki lub większe czarne inkluzje w kamieniu.

Fragmenty i ziarna skał krzemianowych osiągają czasami wielkość większą niż kilka milimetrów. Różne minerały żelaziste ujawniają się, gdy skała jest wystawiona na działanie wody lub powietrza. Tworzy się wtedy pomarańczowa i żółtawa powłoka. Wszystkie te zanieczyszczenia jakie występują w formacjach wapienia cieszyńskiego doprowadziły do ​​tego, że kamieniołom w Lesznej Górnej przestał dostarczać surowiec do cementowni w Goleszowie na przełomie lat 70-tych i 80-tych XX wieku i przestawił się na dostawy surowca dla przemysłu budowlanego. 

Dziś możemy tylko gdybać. Można pokusić się o stwierdzenie, że gdyby turbidyczny wapieniec z okolic Goleszowa nie zawierał tylu nieczystości niewęglanowych, to być może produkcja cementu i rozwój tego przemysłu w Goleszowie miałby lepsze perspektywy.

Wniosek jest taki, że geologia głębokich morskich formacji skał wapiennych, których częścią są wapienie cieszyńskie, jest skomplikowana. Jeśli głównie dostarczany jest osad składający się z węglanów wapnia, to mamy do czynienia z czystym wapieniem. Z drugiej strony jeśli zwiększy się różnorodność osadów i pojawią się dalsze źródła osadu niewęglanowego w efekcie powstanie wapieniec zawierający wiele różnych domieszek mineralnych. Taką różnorodność mineralną możemy zaobserwować w Goleszowskim Kamieniu Jubileuszowym.

Źródło:

Waśkowska, Anna & Krobicki, M. & Jan, Golonka & Tadeusz, Słomka & Slaczka, Andrzej & Doktor, Marek. (2008). Stanowiska najstarszych skał osadowych w polskich Karpatach fliszowych jako obiekty geoturystyczne. Sections of the oldest sedimentary rocks in Polish Flysch Carpathians as geoturistic objects. Geologia Kwartalnik AGH. 34. 83-121. 

Jan, Golonka & Krobicki, M. & Matyszkiewicz, J. & Olszewska, Barbara & Andrzej, Ślączka & Tadeusz, Słomka. (2005). Geodynamics of ridges and development of carbonate platform within the Outer Carpathian realm in Poland. Slovak Geological Magazine. 11. 5-16.

Peszat, Czesław, 1959. O zjawiskach sylifikacji w wapieniach cieszyńskich w Lesznej Górnej koło Cieszyna, https://gq.pgi.gov.pl/article/view/16353

https://kolejcieszyn.pl/index.php?s=bcem

Česká verze

Přírodní zdroje jsou důležité pro rozvoj daného regionu. To je i případ těšínského vápencového souvrství. Tato skála má však dvě strany mince. Tato Earthcache nám pomůže určit, proč byl Těšínský vápenec požehnáním, ale také jakýmsi prokletím.

Otázky:

1. Podívejte se blíže na jubilejní kámen v Goleszowě. Jaké nečistoty jste ve vápenci pozoroval?

2. Karpatské flyšové útvary se vyznačují tím, že se skládají ze střídajících se horninových vrstev. Jak silná mohla být vrstva, ze které tento kámen pocházel?

3. Při pohledu na kámen zepředu, která strana je nejvíce zabarvená? Co říká rozmanitost barev kamene? Svou odpověď stručně zdůvodněte.

Jubilejní kámen v Goleszowě

Zdroje: portal ox.pl, własne zdjęcie

V zadní části kulturního centra Goleszow je umístěn jubilejní kámen. Tento kámen byl umístěn v roce 2023, kdy Goleszów oslavil své 800. výročí. Připomíná důležitá fakta z historie této obce. Vedle informace o jubileu je u kamene pamětní deska připomínající mučednickou smrt mnoha osvětimských vězňů, kteří zde byli v letech 1942-45 vězněni a nuceni pracovat jako otroci v rámci goleszowské pobočky koncentračního tábora v Osvětimi. Dnes je v budově Komunálního centra umístěna Pamětní Izba Osvětim, kde se o ní můžeme dozvědět více. U jubilejního kamene uvidíme fotografii panoramatu Goleszów, které připomíná existenci Cementárny Goleszów na tomto místě. Působila přes 100 let a dodávala cement na mnoho významných stavebních projektů v Rakousku-Uhersku a po znovunabytí nezávislosti i v nově se rodícím Polsku, jak dokládá například pamětní cihla ve zdech krakovského hradu Wawel.

Dnes z cementárny zbyla jen vzpomínka a stará fotka.

Zdroj: Fotopolska.eu

Goleszówský jubilejní kámen je velmi významný i z hlediska místní geologie. Pochází z nedalekého, stále činného (srpen 2024) lomu v Horní Líštné. Cementárna Goleszów byla dlouhá léta úzce průmyslově i komunikačním spojením úzce spojena s lomem v Horní Líštné. Těžba kamene pro cementárnu Goleszów v tomto lomu začala během druhé světové války v roce 1942. Po skončení války koncem 40. let 20. století byla za účelem zlepšení zásobování surovinami vybudována téměř čtyři kilometry dlouhá lanová dráha spojující lom v Horní Líštné s cementárnou v Goleszówě. Fungovala do roku 1984. V polovině 80. let zcela upustilo od používání místní suroviny a nějakou dobu se surovina dovážela po železnici z další lomy v Polsku. Nakonec bylo v důsledku systémové transformace na počátku 90. let rozhodnuto o likvidaci cementárny v Goleszówě. Tento stav má částečně kořeny v geologii těšínského vápencového souvrství. Pro každého, kdo se zajímá o geologii, se nabízí zajímavá otázka: proč přestali dodávat kámen z lomu v Horní Líštné do cementárny, přestože ložiska kamene nebyla vyčerpána?

Zdroj: Fotopolska.Eu

Současný pohled na lom v Horní Líštné 

Z tohoto lomu pochází náš jubilejní kámen Goleszów. Na fotografii vidíme vrstvené uspořádání hornin typické pro karpatský flyš. Ve spodní části jsou tenké vrstvy. Horní vrstvy jsou silnější. Lom v Horní Líštné je bohužel pro třetí strany uzavřen, protože zde lom funguje dodnes. Můžeme to obdivovat jen na fotkách.

Zdroj: Waśkowska, Anna & Krobicki, M. & Jan, Golonka & Tadeusz, Słomka & Slaczka, Andrzej & Doktor, Marek. (2008). Stanowiska najstarszych skał osadowych w polskich Karpatach fliszowych jako obiekty geoturystyczne. Sections of the oldest sedimentary rocks in Polish Flysch Carpathians as geoturistic objects. Geologia Kwartalnik AGH. 34. 83-121. 

Geologie jubilejního kamene

Jak již bylo zmíněno, jubilejní kámen byl těžen v nedalekém lomu v Horní Líštné. Pojďme se seznámit s geologií tohoto kamene.

Zdroj: Waśkowska, Anna & Krobicki, M. & Jan, Golonka & Tadeusz, Słomka & Slaczka, Andrzej & Doktor, Marek. (2008). Stanowiska najstarszych skał osadowych w polskich Karpatach fliszowych jako obiekty geoturystyczne. Sections of the oldest sedimentary rocks in Polish Flysch Carpathians as geoturistic objects. Geologia Kwartalnik AGH. 34. 83-121. 

Lom v Horní Líštné Górna těží horniny patřící do Těšínského vápencového souvrství, které jsou součástí tzv. karpatského flyše. Flyš se skládá ze střídajících se vrstev usazených hornin různé tloušťky. Flyšové souvrství těšínských vápenců, které lze pozorovat v lomu v Horní Líštné, začíná ve spodní části vrstvami tenkých vápenců střídajícími se s slínovými břidlicemi. V horních vrstvách lomu se začínají objevovat velmi silné vrstvy vápence, jejichž jednotlivé vrstvy dosahují mocnosti až několika metrů.Těšínský vápencový útvar pochází z období tithonu a beriasu, čímž se řadí na rozhraní svrchní jury a spodní křídy (asi před 135-150 miliony let). Podle nejnovějších výzkumů je řazen mezi kalné vápence. Těšínské vápencové útvary z lomu v Leszna Górna vznikly na dně oceánu Tethys v Protoslezské pánvi v hloubkách větších než 200 metrů, možná i v hloubkách 2000 až 4000 metrů. Na obrázku níže je znázorněno prostředí oceánského dna, ve kterém se vytvořily těšínské vápence. Část dna tohoto pravěkého oceánu byla dokonce pojmenována po vesnici Goleszów a nazývá se Goleszówský příkop.

Turbiditní proudy => kalný vápenec

Klasifikace těšínského vápencového souvrství jako kalného vápence znamená, že vznikl v důsledku turbiditních proudů. Turbiditní proudy jsou silné podvodní sedimentační proudy, které se pohybují po kontinentálních šelfech a svazích a podmořských kaňonech. Vznikají gravitačním pohybem vody nesoucí sedimenty, což může být způsobeno různými událostmi, jako jsou zemětřesení, podvodní sesuvy půdy nebo náhlé změny hustoty vody. Turbiditní proudy se vyznačují vysokou rychlostí a turbulentním charakterem, což může vést k transportu velkého množství sedimentu na velké vzdálenosti.

Dnes víme, že sediment, který tvořil horniny těšínského vápencového útvaru, pocházel s největší pravděpodobností minimálně ze dvou zdrojů. Když se formoval Těšínský vápencový útvar, začala se ničit severoevropská plošina. Uložený materiál tvořil na jedné straně erodovaný vápencový útvar, pravděpodobně mělkomořský štramberský vápenec. Na druhé straně jiné nekarbonátové horniny nacházející se v oblastech kordiller kolem protoslezské pánve poskytovaly nekarbonátový sediment, který také přistával na dně Goleszowského příkopu prostřednictvím turbiditních proudů. V Goleszowském příkopu tak vznikla různorodá sedimentová směs složená z karbonátového a nekarbonátového sedimentu.

Těšínský vápenec – požehnání, ale i prokletí

Minerální složení těšínských vápenců bylo požehnáním, ale i prokletím. Požehnáním, protože díky obsahu karbonátových minerálů v horninách těšínského vápencového souvrství mohla být v 19. století postavena cementárna v Goleszówě. Na druhé straně bylo prokletím rozmanité minerální složení těšínských vápencových útvarů, které částečně přispělo k útlumu výroby cementu v Goleszówě a možná i k případnému uzavření cementárny v Goleszówě.

Již v 50. letech 20. století, kdy se statisíce tun těšínského vápence přepravovaly lanovkou z lomu v Horní Líštné do cementárny v Goleszówě, bylo zjištěno, že některé šarže vápence byly velmi špatné kvality a obsahovaly nedostatečné množství. uhličitanu vápenatého k výrobě cementového prášku odpovídající kvality. Již v 50. letech 20. století byl na vápencovém souvrství v Horní Líštné proveden podrobnější geologický průzkum, který ukázal, že v některých jeho částech kámen obsahuje další nekarbonátové složky. Bylo zjištěno, že hornina v některých částech obsahuje silikátové minerály, drobné úlomky silikátových hornin, pyrit, další železité minerály a výrazné nánosy bahna. V některých oblastech dosáhlo množství pazourkového písku více než 30 procent horniny. Problematické bylo i znečištění ve formě bahna. Lze je pozorovat jako drobné černé tečky nebo větší černé inkluze v kameni.

Úlomky a zrna silikátových hornin někdy dosahují velikosti větší než několik milimetrů. Když je hornina vystavena vodě nebo vzduchu, odhalí se různé železité minerály. Poté se vytvoří oranžový a nažloutlý povlak. Všechny tyto kontaminanty vyskytující se v Těšínských vápencových souvrstvích vedly k tomu, že lom v Leszna Górna přestal na přelomu 70. a 80. let dodávat surovinu do cementárny v Goleszówě a přešel na dodávky surovin pro stavebnictví.

Dnes můžeme jen spekulovat. Někdo může svádět k tvrzení, že kdyby kalný vápenec z oblasti Goleszów neobsahoval tolik nekarbonátových nečistot, možná by výroba cementu a rozvoj tohoto průmyslu v Goleszówě měly lepší vyhlídky.

Závěrem je, že geologie hlubinných mořských vápencových útvarů, jichž jsou těšínské vápence součástí, je složitá. Pokud se přiváděný sediment skládá převážně z uhličitanů vápenatých, jedná se o čistý vápenec. Na druhou stranu, pokud se rozmanitost sedimentů zvýší a objeví se další zdroje nekarbonátového sedimentu, výsledkem bude vápenec obsahující mnoho různých minerálních příměsí. Takovou minerální rozmanitost můžeme pozorovat v Goleszówském jubilejním kameni.

Zdroje:

Waśkowska, Anna & Krobicki, M. & Jan, Golonka & Tadeusz, Słomka & Slaczka, Andrzej & Doktor, Marek. (2008). Stanowiska najstarszych skał osadowych w polskich Karpatach fliszowych jako obiekty geoturystyczne. Sections of the oldest sedimentary rocks in Polish Flysch Carpathians as geoturistic objects. Geologia Kwartalnik AGH. 34. 83-121. 

Jan, Golonka & Krobicki, M. & Matyszkiewicz, J. & Olszewska, Barbara & Andrzej, Ślączka & Tadeusz, Słomka. (2005). Geodynamics of ridges and development of carbonate platform within the Outer Carpathian realm in Poland. Slovak Geological Magazine. 11. 5-16.

Peszat, Czesław, 1959. O zjawiskach sylifikacji w wapieniach cieszyńskich w Lesznej Górnej koło Cieszyna, https://gq.pgi.gov.pl/article/view/16353

https://kolejcieszyn.pl/index.php?s=bcem