Obserwatorium Astronomiczne UMK w Piwnicach (formalnie Instytut Astronomii) – ośrodek astronomiczny Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, kształcący studentów Wydziału Fizyki, Astronomii i Informatyki Stosowanej, a także służący obserwacji kosmosu, badaniom naukowym oraz popularyzacji wiedzy o wszechświecie.
Historia:
Po zakończeniu II wojny światowej, kiedy Uniwersytet Stefana Batorego w Wilnie został rozwiązany, wielu jego pracowników naukowych, w tym astronomowie, zostało przesiedlonych do Polski w nowych granicach. Władysław Dziewulski, Wilhelmina Iwanowska i inni przybyli do Torunia w lipcu 1945 roku, by formować nowo powstały Uniwersytet Mikołaja Kopernika.
Jednym z priorytetów była organizacja obserwatorium astronomicznego, co było szczególnie istotne ze względu na patrona uniwersytetu, Mikołaja Kopernika. Po przeprowadzeniu rekonesansu terenów w okolicy Torunia zdecydowano, że najlepszym miejscem na lokalizację obserwatorium będzie majątek Piwnice, położony 12 km na północny zachód od miasta. Teren ten został przekazany uniwersytetowi w ramach gospodarstwa pomocniczego.
W pierwszym etapie wyposażenie obserwatorium opierało się na astrografie Drapera o średnicy 20cm z pryzmatami obiektywowymi, wypożyczonym na 99 lat z Obserwatorium Harwardzkiego w USA. Przybył on do Torunia w 1947 roku, a w 1949 roku zainstalowano go w nowo wybudowanym budynku z kopułą skonstruowaną przez toruńskie zakłady mechaniczne inżyniera Jana Brody.
Obserwacje rozpoczęto w lipcu 1949 roku. Pracownie ulokowano w budynku dworskim majątku Piwnice. Obserwatorium stało się pierwszym tego rodzaju ośrodkiem naukowym w Polsce północnej i odgrywało istotną rolę w edukacji oraz badaniach astronomicznych. Dzięki wytrwałości zespołu i wsparciu międzynarodowych instytucji obserwatorium rozwijało się i z czasem stało się jednym z najważniejszych centrów astronomii w Polsce.
Prof. Wilhelmina Iwanowska i prof. Władysław Dziewulski w Obserwatorium Astronomicznym UMK , Piwnice ok. 1954 r.
W latach 1956–57 obserwatorium w Piwnicach przeżyło dynamiczny rozwój. Zakończono budowę budynku mieszczącego pracownie i pomieszczenia noclegowe oraz dwóch kopuł, w których umieszczono „szwedzkie” lunety. Ważnym wydarzeniem było zamówienie przez PAN i Ministerstwo Szkolnictwa Wyższego teleskopu Schmidta-Cassegraina o średnicy lustra 90 cm, którego budowę ukończono w 1962 roku i który do dziś jest wykorzystywany w Instytucie.
W tych samych latach narodził się nowy kierunek badań – radioastronomia. Dyscyplina ta umożliwiła badanie promieniowania radiowego z obiektów kosmicznych, takich jak Droga Mleczna, Słońce, galaktyki, kwazary czy pulsary. W miarę rozwoju technologii anten radarowych i interferometrów radioastronomia przewyższyła astronomię optyczną zarówno pod względem zasięgu, jak i zdolności rozdzielczej. Dzięki temu badania objęły nie tylko gwiazdy, ale także korony gwiazd, chmury gazowe, obłoki plazmy czy promieniowanie reliktowe.
RT-1 był pierwszym radioteleskopem w Obserwatorium. Zbudowany w latach 1957-58 „sposobem gospodarczym” przez zespół pod kierunkiem dr Wilhelminy Iwanowskiej, miał paraboliczno-cylindryczną czaszę o wymiarach 24 x 12 m. W lutym 1958 roku dokonano pierwszych udanych obserwacji, rejestrując emisję radiową Słońca, w tym silny rozbłysk radiowy. Niestety, już w marcu tego samego konstrukcja na skutek oblodzenia zawaliła się. Mimo odbudowy ograniczona czułość systemu uniemożliwiała dalsze obserwacje spokojnego Słońca. RT-1 przetrwał jedynie na fotografiach, a do niedawna nie była nawet znana jego dokładna lokalizacja.
RT-2, skonstruowany w 1958 roku, był pierwszym parabolicznym radioteleskopem o średnicy 12 m. Zbudowany „za płotem” Obserwatorium przez grupę młodych naukowców bez formalnej zgody dyrekcji, szybko stał się ważnym narzędziem badawczym. Antena, wykonana z drucianej siatki, umożliwiała obserwacje Słońca i radiowych źródeł astronomicznych, takich jak CassiopeaA i CygnusA. RT-2 brał udział w Międzynarodowym Roku Geofizycznym, przesyłając wyniki obserwacji do ośrodków w Australii, USA i ZSRR. Radioteleskop, choć nieużywany, zachował się do dziś jako pamiątka pionierskich czasów radioastronomii w Polsce.
W 2019 roku grupa pasjonatów rozpoczęła prace nad odrestaurowaniem RT-2 i przy tej okazji udało się zlokalizować fundamenty radioteleskopu RT-1.
RT-3, znany również jako RT15, to 15-metrowy radioteleskop zbudowany w 1977 roku. Służył m.in. do pierwszych polskich obserwacji w ramach sieci VLBI w 1981 roku, monitorowania pulsarów oraz innych badań astrofizycznych. Obecnie jest wykorzystywany głównie do celów edukacyjnych i treningowych.
Budowa RT-4, 32-metrowego radioteleskopu, rozpoczęła się jeszcze w latach 80. XX wieku i zakończyła w 1994 roku. To urządzenie pozwoliło obserwatorium w Piwnicach dołączyć do międzynarodowej sieci VLBI oraz prowadzić zaawansowane badania, takie jak analiza emisji maserowej czy poszukiwanie rozbłysków radiowych. W 2020 roku radioteleskop RT4 przeszedł gruntowną renowację. Do dziś jest on największym radioteleskopem w Europie Środkowej i bardzo ważnym elementem światowej astronomii.
Od 2003 roku Obserwatorium realizuje unikatowy w skali świata projekt przeszukiwania nieba na częstotliwości 30 GHz w ramach programu Unii Europejskiej FARADAY.
Od 1 października 2019 roku, zarządzeniem Rektora UMK, Obserwatorium Astronomiczne UMK funkcjonuje jako Instytut Astronomii.
Zwiedzanie:
Zwiedzanie Obserwatorium jest możliwe po wcześniejszym skontaktowaniu się z Fundacją Aleksandra Jabłońskiego (http://www.faj.org.pl/zwiedzanie-obserwatorium).
Zazwyczaj w jedną sobotę w miesiącu organizowane jest zwiedzanie indywidualne. Serdecznie polecam.
O keszu:
Mikromagnetyk na kordach (+/- 5m)