Xesús San Luís Romero (1872–1966)
Foi un escritor, dramaturgo e político galego, coñecido polo seu compromiso coa cultura galega, o teatro social e a loita contra o caciquismo. Fillo de Francisco San Luís, un destacado político republicano, iniciou a súa vida laboral como aprendiz de zapateiro antes de emigrar á Arxentina con vinte anos. Alí integrouse na vida cultural da colonia galega, escribindo obras como No quinteiro e A romaxe de San Campio, e colaborando no xornal El Eco de Galicia co pseudónimo "Un mozo bergantiñán".
En 1902 regresou a Galicia, establecéndose en Santiago de Compostela, onde compaxinou a zapataría coa escrita e o activismo político. Foi autor de numerosas obras dramáticas, como O fidalgo (1918) e Rosiña (1921), que criticaban os abusos dos caciques e promovían unha visión agrarista e progresista. En poesía, destacou A volta do bergantiñán (1928), que aborda o drama da emigración.
Na esfera política, foi un firme republicano, tres veces presidente do Centro Republicano de Santiago entre 1920 e 1930, e participou na sinatura do Pacto de Lestrobe. Durante a II República, foi concelleiro e candidato a deputado polo Partido Radical Socialista. Tralo golpe de Estado de 1936, foi acusado de masonería, encarcerado en varias ocasións e represaliado polo réxime franquista.
Nos últimos anos da súa vida escribiu obras como Unha noite coa compaña e Xenreira, esta última censurada publicada en 2002. Faleceu en Santiago de Compostela en 1966, deixando un legado de loita pola cultura galega e polos ideais de xustiza e liberdade.
Documental de Nós Televisión coa colaboración do CEIP Xesús San Luís Romero (Carballo)