Bydgoskie Fossile EarthCache

 [PL]

[EN]

 [PL]

Skamieniałości są to zachowane w skałach szczątki organizmów (skamieniałości właściwe, strukturalne), a także ślady ich aktywności życiowej (skamieniałości śladowe). Skamieniałości powstają w wyniku procesu fosylizacji. Najczęściej fosylizacji ulegają tylko części szkieletowe. Proces ten zachodzi w wyniku zastąpienia pierwotnej substancji budującej części twarde organizmu innymi związkami mineralnymi (najczęściej węglanem wapnia lub krzemionką) o tym samym lub odmiennym składzie chemicznym. W przypadku części twardych zbudowanych ze stabilnych substancji (np. kalcytu czy krzemionki) zachowują się one czasami bez żadnych przekształceń.

Najrzadszym typem skamieniałości są skamieniałości kompletne, do których zalicza się organizmy z zachowanymi również tkankami miękkimi. Czasami dzięki szczególnemu zbiegowi okoliczności (np. zamrożenie, mumifikacja czy zakonserwowanie w asfalcie) tkanki miękkie skamieniałości kompletnych są w stanie niemal niezmienionym. Swoistą formą fosylizacji są szczątki zachowane w martwicach wapiennych, czy też w bursztynie, czyli kopalnej żywicy pochodzącej z różnych gatunków drzew.

NAJPOWSZECHNIESZE RODZAJE SKAMIENIAŁOŚCI

Jest to podgromada wymarłych głowonogów, przeważnie o symetrycznej, płaskospiralnej skorupie. Tylko nieliczne rodzaje amonitów miały nietypowe kształty, np. prostej muszli, spirali zwiniętej w pionie czy też spirali o niestykających się skrętach. Takie formy amonitów, nazywane heteromorfami, występowały głównie na początku rozwoju tego gatunku (dewon wczesny i środkowy) oraz w kredzie.  Amonity są ważnymi skamieniałościami przewodnimi, które pozwalają określić wiek skał osadowych, w których są spotykane. Występują one w skałach pochodzenia morskiego z okresu od dewonu do końca kredy.

Muszla amonitowatych zbudowana była z aragonitu i dzieliła się na dwie części: dużą, przyujściową komorę mieszkalną oraz fragmokon złożony z szeregu niewielkich komór wypełnionych gazem. Komory te powstawały przez całe życie osobnika, dzięki temu że amonitowaty rosnąc powiększał i dobudowywał od strony ujścia komorę mieszkalną, przesuwając się w kierunku ujścia, a pustą przestrzeń z tyłu oddzielał aragonitową przegrodą od komory mieszkalnej. Komora mieszkalna była połączona z fragmokonem, czyli rurkowatą tkanką zwaną syfonem, która przechodziła przez wszystkie komory aż do embrionalnej.

Największe znane amonity pochodzą z kredy i osiągały one wtedy 2 metry średnicy. Ponieważ okazy te zachowały się jednak z ułamaną komorą mieszkalną, to szacuje się, że ich rzeczywista średnica mogła sięgać nawet 2,5 metra. Trzeba jednak wspomnieć, że większość dorosłych amonitów miała kilka / kilkanaście centymetrów średnicy. U niektórych rodzajów udokumentowano dużą różnicę wielkości muszli między płciami. Przyjmuje się, że większe były samice, gdyż potrzebowały przestrzeni do rozwoju jaj.

Graptolity to wymarła gromada zwierząt zaliczanych do półstrunowców. Żyły one w okresie od kambru do wczesnego karbonu. Szkielet graptolitów zbudowany był z substancji białkowej ułożonej w półpierścieniowate pasemka tzw. fuzellusy. Teki poszczególnych osobników układały się w gałązki, tworząc kolonie o różnych kształtach – proste lub powyginane czy spiralne wstęgi, kolonie siateczkowate, liściaste lub drzewkowate.

Istniały dwa główne rzędy graptolitów - dendroidy i graptolity właściwe. Dendroidy tworzyły wielogałązkowe, przypominające koronę drzew kolonie osiadłe i występowały one od kambru po wczesny karbon. Ich znaczenie jako skamieniałości przewodnich jest znikome. Z kolei graptolity właściwe występowały od ordowiku do wczesnego dewonu i miały kolonie utworzone przez niewielką liczbę gałązek, przy czym w czasie ewolucji widać tendencję do ich redukcji.

Graptolity były organizmami planktonicznymi, zasiedlającymi górne partie otwartych mórz i oceanów. Są one główną skamieniałością przewodnią przez cały okres swego istnienia. Jednocześnie ich masowe nagromadzenia sugerują warunki głębokowodne dla osadów, w których występują.

Jest to typ prymitywnych i beztkankowych zwierząt żyjących wyłącznie w środowisku wodnym (najczęściej morskim), osiadłych, zwykle kolonijnych. Gąbki mają nieregularny i najczęściej zmienny kształt, dlatego też charakteryzują się brakiem symetrii. Gąbki należą do najstarszych zwierząt na Ziemi, a ich zbliżone do nich formy występowały już 760 milionów lat temu. W zapisie kopalnym znane są z prawdopodobnych skamieniałości ediakarskich, datowanych na około 600 mln lat (gąbki krzemionkowe) oraz kambryjskich (gąbki pospolite i wapienne). Biomarkery wskazują, że gąbki pospolite mogły pojawić się już w kriogenie, czyli w okresie 720-635 mln lat temu. Typ ten obejmuje około 9 tysięcy poznanych dotąd współczesnych gatunków w obrębie ok. 680 rodzajów, z czego tylko 150 żyje w wodach słodkich. Są one obecnie szeroko rozpowszechnione na kuli ziemskiej, głównie w strefach przybrzeżnych oraz na dnie płytkich mórz.

Łodzikowce, zwane też łodzikami, należały do podgromady głowonogów. Pierwsze łodzikowce znane są od późnego kambru, jednak wielki rozwój łodzikowców nastąpił w ordowiku i w sylurze. Formy paleozoiczne cechowały się przeważnie prostą, rurowatą muszlą dochodzące nawet do kilku metrów długości lub muszlą płaskospiralną. Takie formy muszli utrzymały się aż do triasu. W mezozoiku i kenozoiku łodzikowce miały muszle zwinięte w płaską spiralę. Wymieranie kredowe doprowadziło do upadku łodzikowatych, które w kenozoiku stały się stopniowo grupą reliktową. W neogenie łodziki wymarły w większości akwenów, ale do czasów współczesnych dotrwało kilkanaście gatunków. Dzisiejsze łodziki mają 2 pary skrzeli, dlatego dawniej nazywane one były głowonogami czteroskrzelnymi (Tetrabranchiata). Przykładowym przedstawicielem tej grupy zwierząt jest współcześnie żyjący łodzik piękny (Nautilus pompilius). Łodziki są poławiane w rybołówstwie ze względu na jadalne mięso oraz dla muszli, które są wykorzystywane lokalnie jako naczynia oraz do wyrobu ozdób.

Znanych jest około 2500 kopalnych gatunków łodzikowców. Gatunki współczesne pojawiły się najwyżej 5–1 mln lat temu, dlatego nazywanie ich żywymi skamieniałościami jest niewłaściwe.

Ramienionogi to typ drobnych morskich bezkręgowców, których ciało okryte jest muszlą, złożoną z dwóch skorupek, co trochę upodabnia je do małży. W dawnych epokach geologicznych ramienionogi były znacznie powszechniejsze: ramienionogów kopalnych opisano ponad 4200 rodzajów. W zapisie kopalnym ramienionogi znane są od wczesnego kambru.

Ramienionogi są osiadłymi, dennymi filtratorami. Ich miękkie ciało otoczone jest muszlą, złożoną z dwóch skorupek: brzusznej i grzbietowej. Głównymi organami wewnętrznymi ramienionogów są lofofor, płaszcz i nóżka. Zwierzęta te przymocowują się do podłoża za pomocą umieszczonej w tylnej części ciała nóżki lub – w przypadku niektórych gatunków pozbawionych tej części ciała – przy pomocy skorupki brzusznej. Za sterowanie skorupkami odpowiedzialny jest złożony system mięśni. System mięśniowy szczególnie rozbudowany jest w przedniej części ciała, gdzie służy również do poruszania otaczającym otwór gębowy lofoforem.

W dzisiejszej faunie dorosłe ramienionogi osiągają rozmiar 9 centymetrów, natomiast najmniejsze formy mają skorupkę długości zaledwie około 1 mm. Największym ramienionogiem w ogóle był karboński Gigantoproductus, którego muszla osiągała około 37,5 cm szerokości. Ramienionogi są spotykane przede wszystkim na dnie płytkich (ale nie najpłytszych) stref mórz i oceanów; do wyjątków należą gatunki abisobentalne, które odnajdywano nawet na głębokości 6000 metrów.

Najstarsze ramienionogi znane są z kambru. W paleozoiku ramienionogi należały do pospolitych zwierząt morskich. W permie istniały rafy ramienionogowe. Natomiast w mezozoiku i kenozoiku w wielu ekosystemach, w których w paleozoiku dominowały ramienionogi, występują małże.

Belemnity to wymarła gromada morskich głowonogów należący do Decabrachia (dziesięciornice). Belemnity żyły od późnego triasu do późnej kredy (około 200-65 mln lat temu) i wymarły w czasie masowego wymierania kredowego.

Dawniej znajdowane skamieniałe rostra belemnitów nazywane często były kamieniami piorunowymi, strzałkami piorunowymi lub perunowymi, ponieważ ludzie błędnie sądzili, że powstają w miejscu uderzenia pioruna. Belemnity posiadały kalcytowy endoszkielet, złożony z wydłużonego, kolcopodobnego rostrum, w którego przedniej części w stożkowatym zagłębieniu (alweola) tkwił fragmokon – stożkowata muszla podzielona przegrodami na komory gazowe, pełniąca funkcję hydrostatyczną. Od fragmokonu odchodziła ku przodowi duża płaska płytka zwana proostrakum.

W przypadku belemnitów najczęściej zachowują się one jako skamieniałości rostra z alweolą lub bez niej, znacznie rzadsze są fragmokony, a incydentalne proostrakum. Odciski ciała znane są tylko z kilku stanowisk na świecie, gdzie warunki środowiskowe były wyjątkowo sprzyjające fosylizacji. Zwierzęta te przypominały współczesne kałamarnice, ale zamiast obecnych u kalmarów przyssawek, ich dziesięć odnóży było wyposażone w haczyki.

Belemnity były drapieżnikami. Chwytały one małe morskie zwierzęta (m.in. ryby) i pożerały je za pomocą podobnych do dzioba szczęk. Świetnie przystosowane do drapieżnictwa, poruszały się szybko i zręcznie, często w grupach składających się z kilkunastu osobników. Uważa się, że były najsprawniejszymi pływakami wśród głowonogów. Padały ofiarą wielkich gadów morskich, zwłaszcza ichtiozaurów.

Jest to wymarła gromada morskich stawonogów o owalnym i spłaszczonym grzbietobrzusznie ciele, z wyraźnie wyróżnioną częścią głowową, tułowiową i ogonową. Od strony grzbietu trylobity przykryte kalcytowym pancerzem. Dwie głębokie bruzdy wzdłuż dłuższej osi ciała dzieliły optycznie jego powierzchnię na trzy płaty - stąd też pochodzi nazwa tej gromady. Trylobity pojawiły się w połowie wczesnego kambru, a wymarły z końcem permu w czasie wielkiego wymierania zwierząt.

Większość trylobitów chodziła po dnie. Największe gatunki przekraczały 70 cm, ale zdecydowana większość miała niewielkie rozmiary, rzędu kilku centymetrów.

Pancerze trylobitów zachowały się dobrze, a znaczna liczebność i szybkie tempo ewolucji sprawiły, że niektóre gatunki są bardzo przydatne w badaniach stratygraficznych. Trylobity są dobrymi skamieniałościami przewodnimi. W kambrze są podstawą podziału tego okresu. W ordowiku są podstawą datowań utworów płytkowodnych. W sylurze i dewonie używane jako skamieniałości pomocnicze w datowaniu. W późnym dewonie liczebność trylobitów spadła, a od początku karbonu była to już grupa marginalna. Trylobity wymarły w czasie wielkiego wymierania pod koniec permu spowodowanego wzrostem temperatury powietrza i bardzo szybką regresję mórz i oceanów.

[EN]

Fossils are the remains of organisms preserved in rocks (proper, structural fossils), as well as traces of their life activity (trace fossils). Fossils are formed as a result of the fossilization process. Most often, only skeletal parts are fossilized. This process occurs as a result of replacing the original substance that builds the hard parts of the body with other mineral compounds (usually calcium carbonate or silica) with the same or different chemical composition. In the case of hard parts made of stable substances (e.g. calcite or silica), they sometimes behave without any transformations.

The rarest type of fossils are complete fossils, which include organisms with preserved soft tissues. Sometimes, thanks to a special coincidence (e.g. freezing, mummification or preservation in asphalt), the soft tissues of complete fossils are almost unchanged. A specific form of fossilization are remains preserved in limestone sloughs or in amber, i.e. fossil resin from various tree species.

THE MOST COMMON TYPES OF FOSSILS

This is a subclass of extinct cephalopods, usually with a symmetrical, flat-spiral shell. Only a few types of ammonites had unusual shapes, e.g. a straight shell, a vertically coiled spiral or a spiral with non-contacting turns. Such forms of ammonites, called heteromorphs, occurred mainly at the beginning of the development of this species (early and middle Devonian) and in the Cretaceous. Ammonites are important index fossils that help determine the age of the sedimentary rocks in which they are found. They occur in rocks of marine origin dating from the Devonian to the end of the Cretaceous.

The ammonite shell was made of aragonite and was divided into two parts: a large, estuarine living chamber and a phragmocone composed of a number of small gas-filled chambers. These chambers were created throughout the life of the individual, thanks to the fact that as the ammonite grew, it enlarged and added a living chamber on the side of the mouth, moving towards the mouth, and separated the empty space at the back from the living chamber with an aragonite partition. The living chamber was connected to the phragmocone, a tubular tissue called a siphon that passed through all the chambers up to the embryonic chamber.

The largest known ammonites come from the Cretaceous and were 2 meters in diameter. However, since these specimens were preserved with the living chamber broken off, it is estimated that their actual diameter could have reached up to 2.5 meters. It should be mentioned, however, that most adult ammonites were several or a dozen centimeters in diameter. In some genera, a large difference in shell size between the sexes has been documented. It is assumed that females were larger because they needed space to develop eggs.

Graptolites are an extinct group of animals classified as hemichordates. They lived in the period from the Cambrian to the early Carboniferous. The skeleton of graptolites was made of protein substance arranged in semi-ring-shaped strands, the so-called fuzellus. The portfolios of individual individuals were arranged in twigs, creating colonies of various shapes - straight or bent or spiral ribbons, reticulated, leafy or tree-like colonies.

There were two main orders of graptolites - dendroids and graptolites proper. Dendroids formed multi-branched, tree-top-like sessile colonies and occurred from the Cambrian to the Early Carboniferous. Their importance as index fossils is negligible. In turn, proper graptolites occurred from the Ordovician to the Early Devonian and had colonies formed by a small number of twigs, with a tendency to reduce them over the course of evolution.

Graptolites were planktonic organisms that inhabited the upper parts of open seas and oceans. They have been the main index fossil throughout their entire existence. At the same time, their mass accumulations suggest deep-water conditions for the sediments in which they occur.

It is a type of primitive and tissueless animals that live only in aquatic environments (usually the sea), sedentary, usually in colonies. Sponges have an irregular and most often variable shape, which is why they are characterized by a lack of symmetry. Sponges are among the oldest animals on Earth, and their similar forms existed 760 million years ago. They are known in the fossil record from probable Ediacaran fossils, dating back to approximately 600 million years ago (silica sponges) and Cambrian fossils (common and calcareous sponges). Biomarkers indicate that common sponges may have appeared already in the Cryogene, i.e. in the period 720-635 million years ago. This type includes approximately 9,000 modern species known so far in approximately 680 genera, of which only 150 live in freshwater. They are now widely distributed around the globe, mainly in coastal zones and at the bottom of shallow seas.

Nautiloids, also called nautiloids, belonged to the subclass of cephalopods. The first nautiloids have been known since the late Cambrian, but the great development of nautiloids occurred in the Ordovician and Silurian. Paleozoic forms were usually characterized by a simple, tubular shell up to several meters long or a flat-spiral shell. Such shell forms persisted until the Triassic. In the Mesozoic and Cenozoic, nautiloids had shells rolled into a flat spiral. The Cretaceous extinction led to the decline of nautiloids, which gradually became a relict group in the Cenozoic. In the Neogene, nautiluses became extinct in most water areas, but a dozen or so species have survived to modern times. Today's nautiluses have two pairs of gills, which is why they were formerly called tetrabranchiata. An example representative of this group of animals is the currently living nautilus (Nautilus pompilius). They are caught in fisheries for their edible meat and for their shells, which are used locally as vessels and for making ornaments.

About 2,500 fossil species of nautiloids are known. Modern species appeared at most 5–1 million years ago, so calling them living fossils is inappropriate.

Brachiopods are a type of small marine invertebrates whose body is covered with a shell composed of two shells, which makes them somewhat similar to clams. In earlier geological eras, brachiopods were much more common: over 4,200 genera of fossil brachiopods have been described. Brachiopods have been known in the fossil record since the early Cambrian.

Brachiopods are sessile, bottom-feeding filter feeders. Their soft body is surrounded by a shell composed of two shells: ventral and dorsal. The main internal organs of brachiopods are the lophophore, mantle and leg. These animals attach themselves to the ground using a leg located at the back of the body or - in the case of some species without this part of the body - using an abdominal shell. A complex system of muscles is responsible for controlling the shells. The muscular system is particularly developed in the front part of the body, where it also serves to move the lophophore surrounding the mouth.

In today's fauna, adult brachiopods reach a size of 9 centimeters, while the smallest forms have a shell only about 1 mm long. The largest brachiopod in general was the Carboniferous Gigantoproductus, whose shell was about 37.5 cm wide. Brachiopods are found primarily at the bottom of shallow (but not the shallowest) zones of seas and oceans; The exceptions include absobental species, which were found even at a depth of 6,000 meters.

The oldest brachiopods are known from the Cambrian. In the Paleozoic, brachiopods were common marine animals. Brachiopod reefs existed in the Permian. However, in the Mesozoic and Cenozoic, bivalves occur in many ecosystems where brachiopods dominated in the Paleozoic.

Belemnites are an extinct class of marine cephalopods belonging to Decabrachia (decapods). Belemnites lived from the Late Triassic to the Late Cretaceous (about 200-65 million years ago) and became extinct during the Cretaceous mass extinction.

In the past, fossilized belemnite rostras found were often called lightning stones, lightning darts or perun stones because people wrongly believed that they were formed at the site of a lightning strike. Belemnites had a calcite endoskeleton, composed of an elongated, spine-like rostrum, in the front part of which, in a conical depression (alveola), there was a phragmocone - a conical shell divided by partitions into gas chambers, which had a hydrostatic function. A large flat plate called the proostracum extended forward from the phragmocone.

In the case of belemnites, they are most often preserved as rostra fossils with or without alveola, much rarer are phragmocones and incidental proostracum. Body prints are known only from a few sites in the world where environmental conditions were exceptionally favorable for fossilization. These animals resembled modern squids, but instead of the suction cups found in squids, their ten legs were equipped with hooks.

Belemnites were predators. They caught small sea animals (including fish) and devoured them with their beak-like jaws. Perfectly adapted to predation, they moved quickly and agilely, often in groups of a dozen or so individuals. They are believed to be the most efficient swimmers among cephalopods. They fell prey to large marine reptiles, especially ichthyosaurs.

It is an extinct class of marine arthropods with an oval and dorsoventrally flattened body, with a clearly distinguished head, trunk and tail. On the dorsal side, trilobites are covered with calcite armor. Two deep grooves along the longer axis of the body optically divided its surface into three lobes - hence the name of this cluster. Trilobites appeared in the middle of the Early Cambrian and became extinct at the end of the Permian during the Great Extinction of Animals.

Most trilobites walked on the bottom. The largest species exceeded 70 cm, but the vast majority were small, around a few centimeters.

Trilobite shells are well preserved, and their considerable numbers and rapid rate of evolution have made some species very useful in stratigraphic studies. Trilobites are good index fossils. In the Cambrian, they are the basis for the division of this period. In the Ordovician, they are the basis for dating shallow-water formations. In the Silurian and Devonian they were used as auxiliary fossils in dating. In the late Devonian, the number of trilobites decreased, and from the beginning of the Carboniferous period it was already a marginal group. Trilobites became extinct during the great extinction at the end of the Permian, which was caused by rising air temperatures and a very rapid regression of the seas and oceans.

Źródła / Sources:
1) Beurlen Karl i Lichter Gerhard, "Leksykon Przyrodniczy – Skamieniałości", Świat Książki, Warszawa 1997
2) Informacje uzyskane od Państwowego Instytutu Geologicznego
3) Strony internetowe: fossilera.com, wikipedia.pl, zywaplaneta.pl