[PL]

Jest to skrytka EarthCache, która nie posiada własnego pojemnika z logbookiem. W celu zalogowania jej znalezienia należy:

1. Zapoznać się z opisem.

2. Udać się na miejsce oznaczone współrzędnymi skrytki.

3. Odpowiedzi na pytania przesłać do nas we wiadomości.

4. Zaraz po wysłaniu odpowiedzi loguj znalezienie. Jeśli będziemy mieli wątpliwości do odpowiedzi, sami się z Toba skontaktujemy.

Życzymy udanej i ciekawej przygody.

[En]

This is an EarthCache that does not have its own logbook container. To log your find, follow these steps:

1. Read the description.

2. Go to the location marked with the cache coordinates.

3. Send your answers to the questions to us via instant messenger.

4. Log your find immediately after submitting your answer. If we have any questions regarding your answer, we will contact you.

We wish you a successful and interesting adventure.

[PL]

Opis miejsca.

Kolegiata św. Piotra i Pawła oraz Narodzenia NMP w Kruszwicy. Początkowo kolegiata posiadała wezwanie św. Piotra Apostoła. Patronat św. Pawła dodano między rokiem 1538 a 1559. Ponadto na początku XX wieku kolegiacie dodano również wezanie Narodzenia Najświętszej Maryi Panny. Jest to jeden z najlepiej zachowanych zabytków architektury romańskiej w Polsce. Pomimo swojego wieku, jest ona czynnym kościołem. Jeśli będziesz  chciał ją zwiedzić miej to na uwadze i zachowaj powagę miejsca.

Budowla zachowała prawie nienaruszony układ przestrzenny i bryłę, poza przebudowaną w XVI wieku fasadą zachodnią.

Wnętrze w całej swej surowości i prostocie form w wysokim stopniu nosi cechy autentycznej bazyliki romańskiej.

Czas budowy kolegiaty w Kruszwicy to lata 1120–1140. Pierwotnie była pewnie siedzibą biskupstwa, które około 1148 zostało przeniesione do Włocławka.

Kolegiata jest trójnawową, filarową bazyliką zbudowaną na planie krzyża łacińskiego z ciosów piaskowcowych i eratykowych, wśród których około 60% stanowią granity i granodioryty. Piaskowce budują głównie wyższe partie murów, a eratyki dolne.

Geologia materiałów użytych do budowy kolegiaty.

Piaskowiec.

• osadowa skała powstała z ziaren piasku spojonych minerałami
• badania piaskowców wykazały, że są to piaskowce kwarcytowe wieku mioceńskiego, pochodzące z kamieniołomów rejonu Brzeźna koło Konina. Na początku XX w. z powodu konkurencji betonu jego eksploatację zamknięto.

Jak powstawał piaskowiec brzezieński (m.in. z Brzeźna koło Konina)?

1. 🌊 Osadzanie piasku w pradawnym morzu

• Około 250–200 milionów lat temu (prawdopodobnie w późnym permie lub triasie), tereny dzisiejszej Wielkopolski były okresowo pokryte płytkim morzem lub rozległą deltą rzeczną.

• W takich warunkach rzeki i prądy morskie nanosiły ogromne ilości piasku, pochodzącego z erozji starszych skał (np. granitów i gnejsów).

• Piasek osadzał się warstwami na dnie, tworząc tzw. osady klastyczne.

2. 🧱 Diageneza – czyli zamiana piasku w skałę

Z biegiem milionów lat, osady piasku zostały:

• przykryte kolejnymi warstwami (muły, gliny, iły),

• sprasowane pod ich ciężarem,

• skonsolidowane przez krzemionkę lub węglan wapnia, który „skleił” ziarenka piasku w litą skałę.

Ten proces nazywa się diagenezą – to wtedy piasek zamienia się w piaskowiec.

3. 🪨 Powstaje twardy, zbity piaskowiec kwarcowy

• Piaskowiec z Brzeźna zawiera głównie ziarenka kwarcu (minerału bardzo twardego i odpornego na chemiczne niszczenie).

• Ma drobnoziarnistą strukturę, co świadczy o spokojnym środowisku osadzania (np. laguny, ujścia rzek).

• Zawiera bardzo mało zanieczyszczeń, dlatego był idealny do obróbki kamieniarskiej.

4. 🌍 Procesy tektoniczne i odsłonięcie

• W kolejnych erach geologicznych teren ten był wypiętrzany i ulegał erozji.

• Dzięki ruchom tektonicznym i działaniu lodowców skały piaskowca zostały odsłonięte blisko powierzchni ziemi, co umożliwiło ludziom ich eksploatację w średniowieczu.

📜 Podsumowanie – procesu tworzenia piaskowca

Granit:

Jak powstaje granit? – krok po kroku

1. 🌋 Narodziny magmy w głębi Ziemi

• W głębokich warstwach skorupy ziemskiej, a nawet górnego płaszcza, dochodzi do topnienia skał z powodu:

  • wysokiej temperatury (600–1200°C),

  • ciśnienia,

  • obecności wody (która obniża temperaturę topnienia).

• Powstaje wtedy magma – gorąca, płynna masa skalna bogata w krzemionkę (SiO₂).

2. 🕳 Gromadzenie się magmy w komorach

• Magma nie zawsze wydostaje się na powierzchnię (jak lawa w wulkanie).

• Czasem pozostaje uwięziona pod ziemią, gdzie gromadzi się w tzw. komorach magmowych, nawet kilkadziesiąt kilometrów pod ziemią.

3. ❄️ Powolne stygnięcie i krystalizacja

• Magma stygnie bardzo powoli – przez tysiące, a nawet miliony lat.

• W tym czasie minerały zaczynają krystalizować (tworzyć kryształy) według tzw. szeregu Bowena:

  • najpierw powstają ciemniejsze minerały (np. biotyt, amfibole),

  • potem skalenie i kwarc.

👉 Dzięki temu kryształy są duże i dobrze widoczne gołym okiem – to cecha charakterystyczna skał głębinowych, takich jak granit.

4. ⛰ Uformowanie się intruzji magmowej

• Cała masa zastygłej magmy tworzy lite cielsko skalne, nazywane batolitem lub intruzją magmową – to podziemna góra granitu.

• Może mieć kilkadziesiąt kilometrów szerokości i sięgać bardzo głęboko.

5. 🌍 Wypiętrzanie i odsłonięcie granitu

• Z czasem, przez działanie sił tektonicznych (ruchy płyt litosfery), teren z granitem:

  • zostaje wypiętrzony,

  • a warstwy nad nim ulegają erozji.

• Po milionach lat granit wydostaje się na powierzchnię Ziemi, gdzie możemy go zobaczyć (np. w Sudetach, Alpach, Skandynawii).

📜 Podsumowanie – proces powstawania granitu

Jak granit ze Skandynawii trafił do Polski? – historia wędrówki eratyku.

1. 🏔 Początek: skały magmowe w Skandynawii

• Na północy Europy – w Norwegii, Szwecji i Finlandii – znajdują się jedne z najstarszych skał na Ziemi, m.in. granity, gnejsy i granodioryty, liczące nawet 2–3 miliardy lat.

• Tam tworzy się tzw. tarcza fennoskandzka – bardzo stara i odporna część skorupy kontynentalnej.

2. ❄️ Epoka lodowcowa – pojawia się lądolód

• W czasie epok lodowcowych, zwłaszcza w plejstocenie (ok. 2,5 mln – 12 tys. lat temu), północną Europę pokrył ogromny lądolód skandynawski.

• Lodowiec osiągał grubość nawet 3 km i przemieszczał się na południe, pokrywając dzisiejszą Polskę.

3. 🛷 Lądolód jako transporter skał

• Podczas przesuwania się, lodowiec rył podłoże, zeskrobywał i wyrywał fragmenty skał (głównie granitów, gnejsów, amfibolitów).

• Te bloki skalne – od kamyków po wielotonowe głazy – zostały "wtopione" w lód i zaczęły podróżować wraz z nim na południe.

• Takie wędrujące skały nazywamy eratykami (od łac. errare – "błądzić, wędrować").

4. 🧊❄️ Transport i wędrówka do Polski

• Lądolód przesuwał się przez Bałtyk i Pomorze, niosąc ze sobą bloki skalne ze Skandynawii.

• Gdy klimat zaczął się ocieplać, lądolód topniał – a głazy i piaski zostawały porzucone na miejscu.

• Dzięki temu na terenie północnej i środkowej Polski znajdujemy dziś:

  • głazy narzutowe (eratyki),

  • żwiry polodowcowe i piaski z domieszką granitu,

  • moreny i głazowiska.

5. 📍 Gdzie dziś znajdziesz granity skandynawskie w Polsce?

• Pomorze, Kujawy, Mazowsze, Warmia i Mazury – to obszary najbardziej bogate w eratyki.

• Niektóre głazy mają nawet nazwy i status pomników przyrody (np. Trygław w Tychowie, Diabelski Kamień w Lesie Szpilkowym, głazy w Białowieży).

• Granity z tych głazów często były używane w budownictwie romańskim i gotyckim, np. w fundamentach, kościołach, zamkach, krzyżach.

📜 Podsumowanie – wędrówka granitu krok po kroku

ZADANIA

Do zalogowania tego EarthCache jako znalezionego musisz wykonać poniższe zadania a ich rozwiązania przesłać na komunikatorze:

1. Udaj się kordy startowe. Zobaczysz tam trzy półkoliste apsydy. Popatrz na największą z nich ( środkową). Zbudowane są zarówno z granitu jak i z piaskowca. Czy twoim zdaniem granit występuje w górnej części czy w dolnej? 
2. Podejdź bliżej do budowli i odpowiedz, w których skałach kryształy są bardziej widoczne? 
3. Na współrzędnych startowych wykonaj zdjęcie siebie (lub przedmiotu, który jednoznacznie Ciebie identyfikuje, np. Twojego drewniaczka, kartki z   Twoim nickiem) na tle figury św. Wawrzyńca i zamieść je w logu ( patrz przykładowe zdjęcie).
4. Opcjonalnie - podejdź na WP1. Na 24 warstwie licząc od dołu można zauważyć pewien szczegół. Co Twoim zdaniem on przedstawia? Chętnie poznamy Twoje skojarzenia.

Życzymy miłej zabawy.

[En]

Description of the site.

Collegiate Church of St. Peter and Paul and the Nativity of the Blessed Virgin Mary in Kruszwica. Initially, the collegiate church was dedicated to St. Peter the Apostle. The patronage of St. Paul was added between 1538 and 1559. Furthermore, at the beginning of the 20th century, the Nativity of the Blessed Virgin Mary was added to the collegiate church. It is one of the best-preserved monuments of Romanesque architecture in Poland. Despite its age, it is an active church. If you wish to visit, keep this in mind and appreciate the solemnity of the place.

The building has retained its almost intact spatial layout and form, except for the western façade, which was rebuilt in the 16th century.

The interior, with all its austerity and simplicity of form, bears the hallmarks of an authentic Romanesque basilica.

The collegiate church in Kruszwica was built between 1120 and 1140. Originally, it was likely the seat of a bishopric, which was moved to Włocławek around 1148. The collegiate church is a three-nave, pillared basilica built in a Latin cross plan from sandstone and erratic blocks, approximately 60% of which are granite and granodiorite. Sandstone forms the upper sections of the walls, while erratic blocks form the lower sections.

Geology of the materials used to build the collegiate church.

Sandstone.

• sedimentary rock formed from grains of sand bonded together by minerals
• Sandstone studies have shown that they are Miocene quartzite sandstones, originating from quarries in the Brzeźno area near Konin. At the beginning of the 20th century, due to competition from concrete, its exploitation was closed..

How was the Brzeźno sandstone formed (e.g. from Brzeźno near Konin)?

1. 🌊 Sand deposition in an ancient sea

• About 250–200 million years ago (probably in the late Permian or Triassic), the area of ​​present-day Greater Poland was periodically covered by a shallow sea or a vast river delta.

• In such conditions, rivers and sea currents brought huge amounts of sand from the erosion of older rocks (e.g. granites and gneisses).

• Sand was deposited in layers on the bottom, creating so-called clastic sediments..

2. 🧱 Diagenesis – the transformation of sand into rock

Over millions of years, sand deposits have been:

• covered with subsequent layers (silt, clay, loam),

• pressed under their weight,

• consolidated by silica or calcium carbonate, which "glued" the sand grains into solid rock.

TThis process is called diagenesis – this is when sand turns into sandstone..

3. 🪨 Powstaje twardy, zbity piaskowiec kwarcowy

• Piaskowiec z Brzeźna zawiera głównie ziarenka kwarcu (minerału bardzo twardego i odpornego na chemiczne niszczenie).

• Ma drobnoziarnistą strukturę, co świadczy o spokojnym środowisku osadzania (np. laguny, ujścia rzek).

• Zawiera bardzo mało zanieczyszczeń, dlatego był idealny do obróbki kamieniarskiej.

4. 🌍 Tectonic processes and exposure

• In subsequent geological eras, this area was uplifted and eroded..

• Due to tectonic movements and the action of glaciers, sandstone rocks were exposed close to the earth's surface, which allowed people to exploit them in the Middle Ages.

📜 Summary – the sandstone creation process

Granite:

How is granite made? – step by step

1. 🌋 The birth of magma deep in the Earth

• In the deep layers of the Earth's crust and even the upper mantle, rocks melt due to:

  • high temperature (600–1200°C),

  • pressure,

  • the presence of water (which lowers the melting point).

• This creates magma – a hot, liquid rock mass rich in silica (SiO₂).

2. 🕳 Accumulation of magma in chambers

• Magma doesn't always come to the surface (like lava in a volcano).

• Sometimes it remains trapped underground, where it accumulates in so-called magma chambers, even several dozen kilometers underground..

3. ❄️ Slow cooling and crystallization

• Magma cools very slowly – over thousands or even millions of years..

• During this time, minerals begin to crystallize (form crystals) according to the so-called Bowen series.:

  • darker minerals (e.g. biotite, amphiboles) are formed first,

  • then feldspars and quartz.

👉 This makes the crystals large and easily visible to the naked eye – a characteristic feature of deep-sea rocks such as granite..

4. ⛰ Formation of a magmatic intrusion

• The entire mass of solidified magma forms a solid rock mass, called a batholith or igneous intrusion - an underground mountain of granite.

• It can be several dozen kilometers wide and reach very deep.

5. 🌍 Uplift and exposure of granite

• Over time, due to the action of tectonic forces (movements of the lithospheric plates), the granite terrain:

  • is being uplifted,

  • and the layers above it are eroding.

• After millions of years, granite emerges to the Earth's surface, where we can see it (e.g. in the Sudetes, the Alps, Scandinavia).

📜 Summary – the process of granite formation

How did granite from Scandinavia end up in Poland? – the story of the erratic's migration.

1. 🏔 Origin: Igneous rocks in Scandinavia

• In northern Europe – in Norway, Sweden and Finland – there are some of the oldest rocks on Earth, including granites, gneisses and granodiorites, which are up to 2-3 billion years old..

• There, the so-called Fennoscandian Shield is formed – a very old and resistant part of the continental crust..

2. ❄️ Ice Age – a glacier appears

• During the ice ages, especially in the Pleistocene (approx. 2.5 million - 12 thousand years ago), northern Europe was covered by the huge Scandinavian ice sheet.

• The glacier was up to 3 km thick and moved south, covering present-day Poland.

3. 🛷 The ice sheet as a rock transporter

• While moving, the glacier carved the ground, scraped and tore out fragments of rocks (mainly granites, gneisses, amphibolites).

• These blocks of rock – from pebbles to multi-ton boulders – were "melted" into the ice and began to travel south with it.

• Such wandering rocks are called erratics (from the Latin errare – "to wander").

4. 🧊❄️ Transport and travel to Poland

• The ice sheet moved across the Baltic Sea and Pomerania, carrying with it blocks of rock from Scandinavia.

• As the climate began to warm, the ice sheet melted – and the boulders and sands were left in place.

• Thanks to this, in northern and central Poland we can find today:

  • erratic boulders,

  • glacial gravels and sands with an admixture of granite,

  • moraines and boulder fields.

5. 📍 Where can you find Scandinavian granite in Poland today?

• Pomerania, Kujawy, Mazovia, Warmia and Mazury – these are the areas most rich in erratics.

• Some boulders even have names and the status of natural monuments (e.g. Trygław in Tychów, Diabelski Kamień in the Pinus Forest, boulders in Białowieża).

• Granites from these boulders were often used in Romanesque and Gothic construction, e.g. in foundations, churches, castles, crosses.

📜 Summary – the journey of granite step by step

TASKS

To log this Earthcache as found, you must complete the following tasks and send their solutions via messenger.:

1. Go to the starting point. You'll see three semicircular apses there. Look at the largest one (the middle one). They're made of both granite and sandstone. Do you think the granite is in the upper or lower part? 
2. Come closer to the structure and answer in which rocks the crystals are more visible?
3. At the starting coordinates, take a photo of yourself (or an object that clearly identifies you, e.g. your wooden stick, a piece of paper with your nickname) with the statue of St. Lawrence in the background and post it in the log (see example photo).
4. (Optional) Go to WP1. On the 24th layer from the bottom, you can see a detail. What do you think it represents? We'd love to hear your thoughts.

We wish you a lot of fun.