UWAGA!
Teren w okół Katedry może być zamykany na noc, od około godziny 19/20 i otwierany jest rano.
GDZIE SIĘ ZNAJDUJEMY?
Witamy przy jednej z najważniejszych i najstarszych budowli Torunia – Katedrze Świętych Janów: Jana Chrzciciela i Jana Ewangelisty. Monumentalna gotycka świątynia wznoszona była od końca XIII wieku i przez wieki była sercem religijnego życia miasta. Jej ceglane mury i gotyckie detale fascynują miłośników architektury, ale... to, co naprawdę niezwykłe, kryje się w kamieniu. A dokładniej – w wapieniu, który został tu użyty jako materiał budowlany i dekoracyjny.
W niektórych fragmentach elewacji i detali architektonicznych widać skamieniałości – autentyczne ślady życia sprzed setek milionów lat!
CZYM SĄ SKAMIELINY?
Skamieniałości to zachowane w skałach pozostałości dawnych organizmów: ciał, fragmentów szkieletów lub śladów ich działalności. Są one nie tylko fascynującymi obiektami do obserwacji, ale także kluczowymi dowodami w badaniach nad historią życia na Ziemi.
JAK POWSTAJĄ SKAMIENIAŁOŚCI?
Aby organizm uległ skamienieniu, muszą zaistnieć bardzo specyficzne warunki:
-
Organizm (np. muszla, koralowiec) opada na dno morza.
-
Zostaje szybko przykryty osadem (np. piaskiem, mułem), co chroni go przed rozkładem.
-
W ciągu milionów lat osady zamieniają się w skały, a pozostałości organizmu mineralizują – przekształcając się w skamieniałość.
Nie wszystkie stworzenia mają szansę zostać skamieliną – najczęściej są to te, które posiadały twarde części, takie jak muszle czy szkielety.
GORĄCE MORZE
Około 420 milionów lat temu, w okresie geologicznym zwanym sylurem, tereny dzisiejszej Polski znajdowały się zupełnie gdzie indziej niż obecnie – bliżej równika, w ciepłym, tropikalnym klimacie. Wybrzeża kontynentu Eurameryki, którego częścią była ówczesna Polska, pokrywały płytkie, ciepłe morza, sprzyjające bujnemu rozwojowi życia morskiego .
W tych wodach kwitły rozległe rafy koralowe, budowane przez koralowce, gąbki i stromatopory. Dno morskie tętniło życiem: żyły tu m.in. ramienionogi, liliowce, ślimaki, małże oraz różnorodne głowonogi, takie jak łodzikowce. Ich szczątki, opadające na dno, z czasem ulegały fosylizacji, tworząc bogate w skamieniałości osady wapienne .
Te wapienie, powstałe z osadów dawnego morza, zawierają liczne skamieniałości – świadectwa życia sprzed setek milionów lat. W średniowieczu, podczas budowy Katedry Świętych Janów w Toruniu, wykorzystano m.in. właśnie takie wapienie. Dziś, spoglądając na mury katedry, możemy dostrzec w nich skamieniałe fragmenty dawnych organizmów morskich – żywe pamiątki po pradawnym, gorącym morzu, które niegdyś pokrywało te tereny.
źródło: żywaplaneta.pl
RODZAJE SKAMIELIN
Gąbki (Porifera)
Gąbki to jedne z najprostszych organizmów zwierzęcych, które żyją do dziś. Składają się z systemu kanałów i porów, przez które przepływa woda, z której filtrują pokarm. W paleozoiku wiele gąbek posiadało szkielety wapienne, które po śmierci osadzały się na dnie mórz i z czasem skamieniały.
W wapieniach ich skamieniałości mają zwykle formę nieregularnych, porowatych struktur lub masywnych bryłek przypominających gąbczaste odlewy. Często są niewyraźne, ale przy uważnej obserwacji widać ich charakterystyczną strukturę.
źródło: żywaplaneta.pl
Koralowce (Corallia)
Koralowce to kolonie drobnych organizmów (polipów), które wydzielają wapienny szkielet i tworzą rozbudowane rafy. W paleozoicznych morzach istniały zarówno koralowce samotne (rugose), jak i kolonialne (tabulate). To one odpowiadały za budowę rozległych raf koralowych, których pozostałości tworzą dzisiejsze wapienie.
Skamieniałości koralowców mają często kolisty lub heksagonalny przekrój, z promieniście ułożonymi przegrodami. Nierzadko wyglądają jak kamienne plastry miodu, rozgałęzione gałązki lub promieniste „kwiaty” w skale.
źródło: żywaplaneta.pl
Ramienionogi (Brachiopoda)
Ramienionogi przypominają na pierwszy rzut oka małże, ale mają zupełnie inną budowę wewnętrzną. Żyły przytwierdzone do dna, filtrowały wodę przez aparat zwany lofoforem. Ich muszle są zwykle symetryczne względem środka (w przeciwieństwie do małży, które są symetryczne bocznie).
Ich skamieniałości to dwułamkowe muszle, często z widocznymi żeberkami lub koncentrycznymi liniami. Są jednymi z najczęstszych skamielin w wapieniach paleozoicznych.
źródło: żywaplaneta.pl
Małże i ślimaki (Bivalvia & Gastropoda)
Małże i ślimaki to dobrze znane mięczaki, które istniały już setki milionów lat temu. Ich wapienne muszle doskonale się fosylizują.
-
Małże mają dwie muszle, często grube i owalne. Skamieniałości tych zwierząt przypominają łódeczki lub łuski.
-
Ślimaki posiadają spiralnie skręcone muszle. Skamieniałości wyglądają jak miniaturowe wieżyczki lub muszle ślimaków znanych z dzisiejszych ogrodów.
Choć wiele ich form pochodzi z późniejszych okresów (np. jury i kredy), wcześniejsze odmiany występują także w sylurskich i dewońskich wapieniach.
źródło: żywaplaneta.pl
Amonity (Ammonoidea)
Amonity to głowonogi z czasów mezozoiku (ok. 400–66 mln lat temu), a więc nie występują w wapieniach sylurskich użytych do budowy katedry – ale warto o nich wspomnieć edukacyjnie. Ich spiralne muszle, podzielone na komory, są jednymi z najbardziej rozpoznawalnych skamieniałości.
Mimo że w toruńskiej katedrze raczej ich nie znajdziemy, są doskonałym punktem odniesienia dla porównania z innymi głowonogami, np. łodzikowcami.
źródło: żywaplaneta.pl
Belemnity (Belemnoidea)
Belemnity to głowonogi podobne do dzisiejszych kałamarnic, które miały wewnętrzny szkielet wapienny zwany rostrum. Ich skamieliny są wrzecionowate, przypominają pociski lub stożki, czasem z widocznymi warstwami.
Tak jak amonity, są charakterystyczne dla okresu mezozoiku, ale również warto o nich wspomnieć jako przykład ewolucji głowonogów.
źródło: żywaplaneta.pl
Łodzikowce (Nautiloidea)
To starożytna grupa głowonogów, do której należy żyjący do dziś łodzik. Ich spiralne lub lekko zakrzywione muszle mają prostą przegrodową strukturę – w odróżnieniu od amonitów, których przegrody są mocno pofałdowane.
Łodzikowce były powszechne już w sylurze, dlatego ich skamieniałości można znaleźć w wapieniach użytych w średniowiecznych budowlach. Przypominają one zminiaturyzowane, mniej ozdobne amonity.
źródło: żywaplaneta.pl
Liliowce (Crinoidea)
Liliowce to morskie zwierzęta z rodziny szkarłupni, spokrewnione z rozgwiazdami. Posiadały długie trzonki zakończone kielichem, którym filtrowały wodę.
Ich skamieniałości wyglądają jak małe kolumienki z otworem w środku, czasem rozrzucone w kawałkach – jak kamienne koraliki. Są jednymi z najbardziej rozpoznawalnych elementów wapienia paleozoicznego.
źródło: żywaplaneta.pl
Inne możliwe formy:
-
Trylobity – charakterystyczne stawonogi z segmentowanym pancerzem. Raczej nie występują w wapieniach rafowych, ale mogą się pojawić w osadach sylurskich.
-
Stromatopory – tajemnicze organizmy, przypominające koralowce lub gąbki. Często tworzyły masywne struktury w paleozoicznych rafach.
Zadania:
Żeby móc zalogować tą skrytkę musisz odwiedzić miejsce, odpowiedzieć na pytania i zrobić odpowiednie zdjęcie. Odpowiedzi należy wysłać do mnie a zdjęcie załączyć do loga. Powodzenia!
1. Przyjrzyj się wyżej załączonej fotografii. Napisz jaka skamielina kryje się pod kolorem niebieskim?
2.Przyjrzyj się wyżej załączonej fotografii. Napisz jakie skamieliny kryją się pod kolorem zielonym? Czy wszystkie to te same? Czy wszystkie są jednakowej wielkości?
3.Jakie wymiary ma skamielina spod koloru niebieskiego, a jakie spod koloru zielonego?
4.Kiedy był i jak się nazywał okres kiedy tereny Polski były zalane gorącym morzem?
5.Zrób zdjęcie siebie, swojego drewniaka lub pieczątki na tle makiety Katedry która znajduje się na lewo od głównego wejścia.
6.***Zadanie opcjonalne*** Jak masz czas i ochotę to spróbuj poszukać jeszcze więcej skamielin! Napisz gdzie udało Ci się je znaleźć oraz jakie to były.