OPIS MIEJSCA
Kruszwica to jedno z najstarszych miast w Polsce, położone nad malowniczym jeziorem Gopło w województwie kujawsko-pomorskim. Miejsce to owiane jest legendami i historią sięgającą początków państwowości polskiej. Centralnym punktem miasta i jego najbardziej rozpoznawalnym symbolem jest Mysia Wieża – pozostałość gotyckiego zamku z XIV wieku, zbudowanego z czerwonej cegły przez Kazimierza Wielkiego. Wieża mierzy około 32 metry wysokości i góruje nad taflą jeziora, przyciągając turystów i miłośników historii.
Z Mysią Wieżą związana jest słynna legenda o królu Popielu, który miał zostać zjedzony przez myszy za swoje okrutne rządy. Choć sama opowieść to tylko mit, to Kruszwica ma prawdziwe, bardzo ciekawe znaczenie geologiczne, które wiąże się z krajobrazem polodowcowym i procesami geologicznymi zachodzącymi tu tysiące lat temu.
źródło: fot. własne
CZYM JEST PORWAK I JAK GO ROZPOZNAĆ?
Porwak – w geologii, to termin odnoszący się do fragmentu starszej lub odmiennej litologicznie skały, który został „wciągnięty” lub „uwięziony” w obrębie młodszych utworów skalnych, zazwyczaj magmowych lub metamorficznych. Porwaki mogą mieć różną wielkość – od centymetrów do wielu metrów – i dostarczają cennych informacji o procesach geologicznych zachodzących w skorupie ziemskiej. Poniżej znajduje się szczegółowa charakterystyka tego pojęcia:
1. Definicja
Porwak (z niem. Xenolith – „obca skała”) to fragment skały otoczonej przez inną skałę, w szczególności przez skałę magmową, która w czasie swojej intruzji „porwała” okruchy otaczających ją skał. Termin ten używany jest także w kontekście skał metamorficznych lub osadowych, ale najczęściej występuje w kontekście magmatyzmu.
2. Geneza porwaków
Porwaki powstają najczęściej w trakcie intruzji magmy do skał skorupy ziemskiej. Wyróżnia się kilka mechanizmów ich tworzenia:
-
Mechaniczne odrywanie fragmentów skał ścian komory magmowej, szczelin lub kanałów magmowych.
-
Turbulentne wciągnięcie kawałków skał w wyniku ruchu magmy.
-
Przemieszczanie się magmy przez skały o różnej odporności, co może prowadzić do „zabierania” fragmentów mniej odpornych skał.
-
Stopienie częściowe skał otaczających, gdzie niektóre fragmenty nie zdążyły się stopić i zostały zachowane jako porwaki.
3. Charakterystyka fizyczna i chemiczna
-
Kształt: często nieregularny, czasem zaokrąglony (jeśli były transportowane w magmie na większe odległości).
-
Rozmiar: od milimetrów (mikroporwaki) do wielu metrów średnicy.
-
Skład mineralny: zazwyczaj inny niż otaczająca je skała – np. porwak skały osadowej w intruzji gabrowej.
-
Struktura i tekstura: może wykazywać deformacje, zmiany mineralne lub efekty przeobrażeń cieplnych (np. kontaktowe przekształcenia skały pod wpływem gorącej magmy).
4. Występowanie
Porwaki najczęściej występują w:
-
Skałach magmowych plutonicznych (np. granit, gabro, dioryt).
-
Skałach wulkanicznych (np. bazalt, andezyt) – szczególnie w tufach i bombach wulkanicznych.
-
Kompleksach ultrazasadowych i kimberlitach, gdzie mogą zawierać fragmenty skał płaszcza Ziemi (np. lherzolity, harzburgity).
-
Strefach kontaktowych – pomiędzy intruzją magmową a skałami osłony.
5. Znaczenie geologiczne
-
Rekonstrukcja warunków magmowych – porwaki są „świadkami” skał, przez które przemieszczała się magma.
-
Informacje o budowie skorupy ziemskiej – porwaki mogą pochodzić z dużych głębokości i zawierać składniki płaszcza ziemskiego (np. perydotyty).
-
Badania temperatury i ciśnienia – na podstawie mineralogii porwaków można określić warunki metamorficzne w głębi Ziemi.
-
Poszukiwania surowców – niektóre porwaki, np. w kimberlitach, mogą zawierać diamenty.
6. Przykłady
-
Porwaki perydotytowe w bazaltach – pochodzące z płaszcza górnego.
-
Porwaki łupków w granitach – świadczące o intruzji magmy w skały osadowe.
-
Porwaki wapieni w andezytach – mogą wykazywać silne przeobrażenia kontaktowe (np. marmoryzacja).
7. Różnice terminologiczne
-
Porwak (xenolit) – obcy litologicznie fragment skały.
-
Enklawa – termin czasem używany zamiennie, ale zwykle odnosi się do fragmentu skały podobnego litologicznie lub powstałego w wyniku segregacji w czasie krystalizacji magmy.
Zadania:
Aby móc zalogować skrytkę należy odwiedzić miejsce, odpowiedzieć na pytania oraz zrobić odpowiednie zdjęcie. Odpowiedzi do zadań wyślij do mnie poprzez wiadomość, a zdjęcie załącz do loga. Powodzenia!
1. Odnajdź skałe ze zdjęcia, zobaczysz że posiada ona ciemniejszy kolor od pozostałej części. Powiedz która część skały ma większe minerały, ta jaśniejsza, ta ciemniejsza, czy może cała skała ma jednakowe?
2. Oceń granice ciemniejszej części, są poszarpane czy w miare jednolite?
3. Po wykonaniu zadań odpowiedz na główne pytanie, czy jest to porwak, czy może wewnętrzna część skały?
4. Na waypointcie SK I, po wejściu po schodach ujrzysz przed sobą na "kamiennej barierce" skałę która również wygląda jak porwak, oceń po wcześniejszych analizach czy to jest porwak czy jest to rozłupana skała gdzie widać jej wnętrze?
5. Zrób zdjęcie siebie, swojego drewniaka lub pieczątki tak żeby było widać na nim Mysią Wieżę, drewnianą figurę myszy i grotę z figurą w środku (Przykładowe zdjęcie w opisie)