Kościół św. Mikołaja w Brzezinach
W centrum wsi Brzeziny znajduje się jeden z najcenniejszych zabytków sakralnych Podkarpacia – drewniany kościół parafialny pw. św. Mikołaja. Parafia w Brzezinach istniała już w połowie XIV wieku. Obecna świątynia została zbudowana najprawdopodobniej w 2. połowie XV wieku z inicjatywy Stanisława Rokosza herbu Ostoja, ówczesnego właściciela wsi. Wzmiankowana była w dokumentach z 1470 roku, a jej konsekracja odbyła się w 1501 roku.
Początkowo kościół wzniesiono w stylu późnogotyckim, w konstrukcji zrębowej na dębowej podwalinie. Składał się z prostokątnego prezbiterium zamkniętego trójbocznie od wschodu, szerszej nawy na rzucie zbliżonym do kwadratu oraz zakrystii od północy. Do świątyni prowadziły dwa wejścia – od zachodu i południa. Okna umieszczono jedynie po stronie południowej, z wyjątkiem ostrołukowego okna we wschodniej ścianie prezbiterium. Zachowała się także kamienna chrzcielnica z 1497 roku w kształcie kielicha z wieloboczną czarą, ozdobioną herbem Ostoja.
W 1. połowie XVII wieku wnętrze kościoła pokryto figuralno-ornamentalną polichromią, która zachowała się do dziś. W tym samym stuleciu powstał również barokowy prospekt organowy. Na początku XVIII wieku ufundowano nowy ołtarz główny (ok. 1700, styl późnobarokowy), a w 1768 roku – rokokową ambonę. W latach 1772–1777, z inicjatywy proboszcza Józefa Kazimierza Szalickiego, przeprowadzono gruntowną przebudowę: dobudowano obszerny babiniec, cztery rokokowe ołtarze boczne (1774–1777), soboty (zadaszone podcienia) oraz wieżyczkę na sygnaturkę. W 1777 roku powstała wolnostojąca, barokowa dzwonnica w konstrukcji słupowo-ramowej, zwieńczona izbicą i ostrosłupowym hełmem.
W 1933 roku ks. Mikołaj Piechura przeprowadził największą rozbudowę według projektu architekta Wacława Krzyżanowskiego. W jej ramach rozsunięto prezbiterium i nawę oraz dodano transept, nadając świątyni rzut krzyża. Nawa została obudowana szerokim podcieniem, a jej ściany zewnętrzne oszalowano pionowo deskami. Obie strony nawy głównej uzupełniono o soboty. Wówczas też zabito ostrołukowe okno wschodnie z XV wieku.
Rekonstrukcję polichromii przeprowadzano trzykrotnie: w latach 1957–1961, w latach 80. XX wieku oraz w latach 2000–2006.
Kościół jest orientowany i obecnie składa się z rozsuniętych prezbiterium i nawy, transeptu o ścianach równej wysokości z nawą, zakrystii i składziku (od północy i południa prezbiterium) oraz podcieni otaczających nawę z trzech stron. Dachy są dwuspadowe, jednokalenicowe, z sześcioboczną wieżyczką na sygnaturkę. Zachowała się więźba dachowa w typie storczykowym.
We wnętrzu kościoła znajduje się płaski strop – w nawie z zaskrzynieniami wspartymi na trzech parach kolumn – oraz ściana tęczowa z prostokątnym wykrojem. Całość wieńczy silnie wysunięty rokokowy chór muzyczny z XVIII wieku, wsparty na czterech kolumnach.
Zachowana polichromia z 1. poł. XVII wieku obejmuje:
-
na północnej ścianie prezbiterium tzw. „Biblię ubogich” – w dwóch poziomych pasmach sceny: Nawiedzenie, Pokłon pasterzy, Obrzezanie Dzieciątka Jezus, Pokłon Trzech Króli, Wniebowzięcie Matki Bożej, Ukoronowanie Matki Bożej chwałą nieba,
-
na południowej ścianie prezbiterium: sceny męczeństwa św. Szczepana i św. Wawrzyńca,
-
na północnej ścianie nawy: malarską wizję Sądu Ostatecznego,
-
na południowej ścianie nawy: postać św. Marcina oraz scenę z motywem "sztuki umierania".
Do cennych elementów wyposażenia należą również:
-
płaskorzeźba „Opłakiwanie Chrystusa” z 1. ćwierci XVI wieku, z wpływami Wita Stwosza,
-
wspomniany wcześniej prospekt organowy (XVII w.),
-
ołtarz główny (ok. 1700),
-
rokokowe ołtarze boczne (1774–1777),
-
ambona z 1768 r.
Kościół otacza drewniane ogrodzenie pokryte deskami na wzór gontu. Obiekt został dwukrotnie wpisany do rejestru zabytków w 1936 i w1954 roku. W latach późniejszych został włączony do Szlaku Architektury Drewnianej województwa podkarpackiego.