Deze cache is onderdeel van de serie Sporen van de Bevrijding. Deze cache is geplaatst voor het event Sporen van de bevrijding: Airborne 2025 om een indruk te geven van waar we allemaal voor staan en om te laten zien waarom we de vrijheid kunnen vieren. En vooral om niet te vergeten en om de mensen te herdenken die hun leven hebben gegeven voor deze vrijheid.
[SvdB] Arnhem in de Oorlog
Arnhem speelde een belangrijke rol in de Tweede Wereldoorlog. Op 10 mei 1940 werd de kersverse Rijnbrug opgeblazen om de Duitse invasie tegen te gaan. Helaas had dit niet het gewenste resultaat en vijf dagen later was Nederland bezet. Arnhem, en met name de Joodse bevolking, had het zwaar de aankomende jaren. Maar de grootste klap moest nog komen. Op 17 september 1944 werd Operation Market Garden in gang gezet. Een gewaagd plan om de bruggenhoofden over de grote Nederlandse rivieren te bezetten. De Rijnbrug in Arnhem, net weer opgebouwd en klaar voor gebruik, was de laatste brug in dit plan, maar die bleek een brug te ver te zijn.In de aankomende dagen volgden er hevige gevechten in de stad waardoor het grotendeels verwoest werd. Helaas slaagden de geallieerden er niet in om de Rijnbrug in handen te krijgen, en werd hij tijdens de terugtocht voor een tweede keer opgeblazen. Na Operation Market Garden was Arnhem een frontgebied en moest iedere burger de stad evacueren. Tot april 1945 was het een geruïneerde spookstad. Op 14 april 1945 werd Arnhem eindelijk bevrijd dankzij de Tweede Slag om Arnhem.
Deze multi is een wandeling in en rondom het oude centrum van Arnhem. In de stad zijn tientallen monumenten en verhalen te vinden, meer dan wat één multi kan vertellen. Deze tocht van circa 7 kilometer laat een greep van deze gedenkwaardige plekken zien en kan het best wandelend gedaan worden. Veel plezier met deze multi, en dat we nooit zullen vergeten.
Waypoint 1. Bombardement Gasfabriek
Het bombardement vond plaats op 22 februari 1944. Na een afgebroken missie naar Gotha in Duitsland, besloten de Amerikaanse bommenwerpers om wat gelegenheidsdoelen op de terugweg te raken. Ze gingen voor een gasfabriek en spoorwegemplacement in Arnhem. De bommen van twaalf B-24 Liberators troffen de gasfabriek hier aan de Westervootsedijk en een woonwijk in Arnhem-Zuid. In totaal vielen er 57 doden.
Hoeveel namen van slachtoffers staan er op dit monument? Antwoord = A
Waypoint 2. Battle Marker Mackay's Position
Deze pilaren geven aan waar een gevecht heeft plaatsgevonden. Deze hardstenen paal bevat een gouden pegasus, symbool van de Britse 1e Luchtlandingsdivisie. Deze divisie had het doel om de Rijnbrug in te nemen. Op deze plek stond de Van Limburg Stirumschool. Tijdens de Slag om Arnhem verbleef er een groep van de 1st Para Squadron Royal Engineers, die hier van zondagavond tot woensdagmiddag moedig hebben standgehouden. Helaas moesten ze zich uiteindelijk overgeven en hebben de Slag om Arnhem verloren.
Tel de twee dagen op die genoemd worden op deze battle marker. Alleen de dagen, niet de maand- en jaartallen. Antwoord = B
Waypoint 3. Airborneplein
Nadat Nederland eindelijk bevrijd was, was er behoefte aan herdenking. In Arnhem werd aan de voet van de Rijnbrug, waar zo hard om gevochten was, het Airborne-plein gebouwd. In het midden van dit ronde plein staat een grote kapotte pilaar met de gouden tekst: 17 september 1944, de dag dat de Slag om Arnhem begon. De pilaar is afkomstig van het voormalig Paleis van Justitie, dat tijdens de Slag om Arnhem zwaar beschadigd werd. Deze pilaar is onthuld op 17 september 1945 door de Commissaris van de Koningin in Gelderland, mr. S. baron van Heemstra. Rondom het plein zijn er ook nog twee reliëffen te vinden, één van de Pegasus, en één met de tekst: Battle of Arnhem 44, Bridge to the Future 94. Deze zijn later op het plein toegevoegd. Let op, dit gehele plein is een monument., ook het gras rondom de pilaar. Gelieve op de stoep te blijven.
Rondom het plein zie je bakstenen kruisen in de muur (zie foto). Tot aan de viaducten, hoeveel kruisen zijn er? Antwoord = C
Waypoint 4. NSB Districtkantoor Gelderland
Aan de Eusebiussingel 3 staat een riante villa gebouwd in 1906. Tegenwoordig is het een kantoorpand, maar tijdens de Tweede Wereldoorlog had het een ander doel. Tijdens de Duitse bezetting was hier het kantoor van het NSB-district (Nationaal-Socialistische Beweging) Gelderland gevestigd. Ook stond hier het Gewestkwartier van het gewest Gelre. Het gewest was onderdeel van de Nationale Jeugdstorm. Dit was een Nederlandse jongerenbeweging die gebasseerd was op de Duitse Hitlerjugend, een nationaalsocialistische tegenhanger van de padvinders.
Hoeveel steunpilaren heeft het balkon? Antwoord = D
Waypoint 5. Bombardement Bloemstraat
Garage van Zijl aan de bloemstraat was in 1944 geconfisceerd door de Duitsers om als werkplaats te dienen. Voorafgaand Operation Market Garden werden verschillende doelen gebombardeerd door de geallieerden. Het kon zijn dat dit een potentieel doel was, maar zeker weten we het niet. Wat wel zeker is, is dat de werkplaats geraakt is en de vier huizen erboven vernield worden. De huizen eromheen zijn ook zwaar beschadigd. In totaal vallen er tien doden bij dit bombardement. Op 17 september 2024, precies 80 jaar na het bombardement, is deze plaquette onthuld. Mocht de kerk aan de Steenstraat open zijn, is die zeker een bezoek waard. Hier is een herdenkingsraam te vinden.
Hoeveel bommen laten de beide vliegtuigen vallen? Antwoord = E
Waypoint 6. Evacuatie van Arnhem
De Slag om Arnhem is afgelopen en de Duitsers hebben gewonnen. De geallieerden zijn tot de Betuwe gekomen en hebben positie genomen. Arnhem wordt frontgebied en te gevaarlijk voor burgers. De gehele stad wordt geevacueerd en de inwoners vluchtten grotendeels naar het noorden. Ze moesten alles achterlaten, niet wetend wanneer ze terug konden keren. Uiteindelijk vertrokken er meer dan 8.000 mensen, om in april 1945 terug te keren in een ruïne. Op 14 april 1995 wordt dit monument onthuld om deze onzekere tijd nooit te vergeten. Sinds 2022 is er nog een monument geplaatst. Dit monument vind je op 55 meter onder een hoek van 155 °.
Uit hoeveel letters bestaat dit nieuw monument? Antwoord = F
Waypoint 7. De Feniks
Dit monument bevindt zich in het Centraal Sation Arnhem. Het staat vlakbij een deur naar het busstation aan de oostzijde van het station. Zoek naar een pilaar met daarop een bronzen beeld. Dit monument was een geschenk van de gemeente Arnhem aan het treinstation. De feniks herinnert Arnhem aan de vernieling van het station, maar ook aan de herbouw. Een machtige vogel herrijst uit zijn as om weer opnieuw te schitteren. Het beeld is vervaardigd door Willem Reijers en is onthuld in 1954.
Hoeveel letters heeft de titel van het monument volgens de bronzen plaquette op de grond? Antwoord = G
Waypoint 8. Omgekomen NS-Medewerkers
In het station bevindt zich nog een monument. Deze is te vinden aan de andere kant van de hal, tegenover de Starbucks. Hier hangt een koperen plaquette aan een witte muur. Na de Tweede Wereldoorlog heeft de NS-directie besloten om alle omgekomen NS-medewerkers te herdenken en te vereeuwigen. Op 110 stations zijn destijds identieke plaquettes aangebracht. In Arnhem is op 7 december 1948 deze plaquette onthuld met de namen van de veertien slachtoffers.
Hoeveel slachtoffers hebben een J in hun voorletters? Antwoord = H
Waypoint 9. Voormalig Hoofdkwartier SD
Dit pand is gebouwd in 1873. Tijdens de bezetting was in dit kantoorgebouw het hoofdkwartier van de SD (Sicherheitsdienst) Aussenstelle voor Gelderland en Overijssel. Dit was de staatsinlichtingendienst van nazi-Duitsland. In de kelder werden cellen aangelegd om gevangenen te kunnen verhoren. Vaak ging het om Joden en verzetsstrijders, maar de meeste waren onschuldig. Het werd het meest gevreesde huis van Arnhem. De Aussenstelle gaf jodenvervolging zelfs een extra impuls door een premie toe te kennen aan iedere gearresteerde Jood. Naast de ingang zit er een reliëf in de muur die hier aan herinnert.
Boven de ingang staan er vier letters in het hek? Wat is de letterwaarde van de eerste letter? Antwoord = I
Waypoint 10. Vrouwen in Oorlogstijd
Oorsrponkelijk heette dit monument: Eert de vrouw. Het is gemaakt door Nel Klaassen in opdracht van de gemeente Arnhem. Dit monument herinnert aan alle vrouwen die door hun strijd en vastberadenheid een belangrijke rol hebben gespeeld in het verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het beeld werd op 18 september 1949 onthuld tijdens de eerste Sonsbeektentoonstelling, maar het werd niet in goede aarde ontvangen door het publiek. Critici vonden het monument te modern en niet vrouwelijk genoeg. Ondanks de kritiek werd het monument op 30 december 1949 verplaatst naar deze plek, waar het nu nog steeds trots staat. Deze plek is niet voor niks gekozen. Tijdens de Slag om Arnhem is dit het verste punt wat de geallieerden hebben kunnen bereiken. Aan de zijkant van het voetstuk staat een gedicht van Reinold Kuipers.
Aan de voorkant van het voetstuk staan zes woorden waarvan twee woorden groter zijn dan de rest. Uit hoeveel letters bestaan deze twee woorden? Antwoord = J
Waypoint 11. Battle Marker Boterdijk
Net als bij waypoint 2 staat hier een battle marker. De noordkade van de Rijnbrug is bezet door John Frost en zijn mannen van het 2de bataljon van de 1ste Parachutisten Brigade. Ze hadden versterking nodig en die zou vanuit Oosterbeek moeten komen. Maar de Duitse weerstand was te sterk. Na verschillende aanvallen volgde er nog één laatste poging. Op dinsdagochtend 19 september 1944 probeerden de 1st en 3de Parachutistenbataljons door te breken naar de Rijnbrug. Ze kwamen tot de Boterdijk, ongeveer anderhalve kilometer van het doel, maar moesten toen terugtrekken door de hoge verliezen. Helaas zijn ze nu de boterdijk aan het verbouwen, dus even een tijdelijke vraag.
Op de lantaarnpaal in het midden van de rotonde hangt een blauw bord met daarop VHF en een getal. Wat is dat getal? Antwoord = K
Waypoint 12. Mens Tegen Macht
Officieel zou de kapotte zuil op het Airborneplein een tijdelijk gedenkteken zijn. Het idee kwam van beeldhouwer Gijd Jacobs van de Hof, die in 1947 opdracht kreeg voor een nieuw monument. Vijf jaar later was het klaar en werd het getoond op de Sonsbeektentoonstelling, net als Eert de Vrouw een paar jaar eerder. Na de tentoonstelling werd het op 17 september 1953 geplaatst aan de achterzijde van de Eusebiuskerk. Koningin Juliana onthulde het monument, onder toeziend oog van onder andere generaal Urquhart (bevelhebber van de 1st Luchtlandingsdivisie tijdens de Slag om Arnhem). Officieel stond het beeld op een stenen sokkel, maar al verkleurde de stenen dankzij het bronzen beeld. Het monument werd begin jaren 70 ontmanteld. De sokkel werd afgebroken, maar zeker niet alles ging verloren. Het embleem van de Pegasus is op het Airborneplein geplaatst, en de vier pleuranten op de hoeken van de sokkel staan nu bij begraafplaats Moscowa in Arnhem. Het bronzen beeld heeft nu een open tafel. Het stond eerst aan de westzijde van de kerk, maar is in 2018 nogmaals verplaatst naar de huidige locatie.
Op het kleine metalen plaatje aan het monument staat onder de naam van de beeldhouwer nog een naam. Hoeveel letters heeft deze naam? Antwoord = L
Waypoint 13. Fusillatie Bakkerstraat
Op de Bakkerstraat 64 stond het pand van Gend en Loos. Tijdens de Slag om Arnhem vielen er veel doden en gewonden. Op 19 september 1944 probeerden vijf inwoners gerwonde Britse soldaten naar een hospitaal te brengen. De vijf mannen werden opgepakt door de Duitsers en naar dit pand gebracht. Zonder enige vorm van proces werden ze direct gefussileerd. Ze zijn begraven op de Moscawa begraafplaats hier in Arnhem. Het originele pand is in 1984 gesloopt. Toen is dit monument tijdelijk weggehaald en later weer in ere hersteld.
Onder de plaquette hangt een metalen ring met gaten. Hoeveel gaten heeft deze ring? Antwoord = M
Waypoint 14. Joods Monument
Voor de Tweede Wereldoorlog woonden er ongeveer 1.500 Joden in Arnhem, maar dat verandere snel na de capitulatie van Nederland. Net als in de rest van bezet Europa werden Joden op den duur opgepakt en gedeporteerd. Bijna de gehele Joodse bevolking is uit Arnhem vertrokken, waarvan er maar weing zijn teruggekomen. In de stad zijn veel Stolpersteine te vinden, kleine bronzen tegels voor een huis waar Joden hebben gewoond. Tijdens deze wandeling kun je er al verschillende hebben gezien. Maar het duurde tot 2019 tot er een echt monument in Arnhem is gekomen. Toen is dit monument, ontworpen door Betty Jacobs, vlakbij de Eusebiuskerk onthuld.
Hoeveel Hebreeuwse tekens staan op de Thora (perkament)? Antwoord = N
Waypoint 15. Eusebiuskerk
Naast de John Frostbrug is de Eusibiuskerk de belangrijkste herdenkingsplek voor de Slag om Arnhem. Tijdens deze slag stond de kerk midden in de vuurlinie. Er brak brand uit in de kerk toen de Britten en de Duitsers buiten aan het vechten waren. Daarbij ging het gehele houten interieur, het eeuwenoude orgel en het dak verloren. De toren bleef nog staan, maar was dermate beschadigd dat ie in de winter van 44/45 alsnog instortte op het schip. Er bleef maar weinig over van de kerk. Na de Tweede Wereldoorlog probeerden ze de kerk in originele staat te herstellen. De toren werd compleet herbouwd en kreeg een nieuw bovendeel. In 1964 was de kerk weer klaar. Tegenwoordig zit er in de toren een musuem over de Slag van Arnhem. Daar heb je ook een prachtig uitzicht op de stad, waaronder de John Frostbrug. Verder zijn er meer monumenten in het schip. Zeker een bezoek waard, maar houd er rekening mee dat daar kosten aan verbonden zijn. Het antwoord van de vraag vind je bij de westelijke poorten van de kerk, voor de toren.
Boven de poort staat een zwarte tekst met enkele rode letters. Hoeveel letters zijn er rood? Antwoord = O
Waypoint 16. Duivelshuis
Vroeger stond er op deze plek een stadsboerderij. Deze woning was in het bezit van Johan Mynschart, die tussen 1444 en 1463 burgemeester van Arnhem was. In 1518 ging het huis naar hertog Karel van Gelre, dat na zijn dood in 1539 verkocht werd aan Maarten van Rossum. Hij liet het verbouwen met een gevel volgens de nieuwste bouwstijl. De gevel is één van de vroegste voorbeelden van deze 'Renaissance' stijl dat in Nederland te vinden is. Ook zijn toen de beelden geplaatst, waaronder de saters. Deze werden door de Arnhemmers als duivels beschouwd, waardoor het de bijnaam 'Duivelshuis' kreeg.Officieel heeft het: Huis van Maarten van Rossum. In 1828 kocht de gemeente het pand om als stadhuis te dienen. Tijdens de Slag om Arnhem werd bijna de gehele stad verwoest, maar verbazingwekend bleef dit huis bijna volledig gespaard. In de kelders werden gevangen Britse parachutisten tijdelijk opgelsoten. Onder de bogen stond een Duits machinegeweernest. De kogelgaten zijn nog steeds te zien op de gevel.
Welke stad is de stoutste? Aantal letters van die stad = P
Waypoint 17. Stadhuis
Voor het nieuwe gemeentehuis staat een groot bronzen beeld van een feniks. Net als bij het centraal station staat deze feniks voor de wederopbouw van de stad. Dit beeld is in 1944, tijdens de oorlog, vervaardigd en in 1955 door de gemeente aangekocht. In de witte blokken aan de andere kant van de fontein zie je ook nog drie bovenaanzichten. Zo zagen de Eusebiuskerk en het stadhuis er in verschillende fasen uit. Let vooral op de Eusebiuskerk in 1944.
Volgens het metalen plaatje, hoeveel letters heeft de volledige naam van kunstenaar? Antwoord = Q
Waypoint 18. Hoofdkwartier John Frost
Nadat op 17 september 1944 luitenant-kolonel John Frost was geland met zijn 2de bataljon van de 1ste Parachutisten Brigade, vestigde hij zich hier in een woning op de hoek van de Prinsenhof en Oranjewachtstraat. Vanuit deze positie had hij een goed zicht op de Rijnbrug, die zijn eenheden hadden bezet. De soldaten hielden vier dagen moedig stand tegen de Duitse overmacht. Maar de verwachte versterkingen konden niet doorbreken en moesten de geallieerden zich op 20 september overgeven. Het originele gebouw is helaas verwoest tijdens de Slag om Arnhem. In 1950 is het nieuwe pand gebouwd. De plaquette is onthuld in 1994.
Hoe vaak staat er een jaartal op de plaquette? Antwoord = R
Waypoint 19. John Frostmonument
Aan de noordlijke oprit van de John Frostbrug staat een plaquette. Origineel zat hier een bronzen plaquette in die vertelde waarom deze brug de naam John Frost draagt. Deze was onthuld in september 1978, op hetzelfde moment dat de brug van naam veranderde. Maar de plaquette was op 25 april 2025 onverwacht gestolen. De stad Arnhem was teneergeslagen, maar er kwam hulp uit een onverwachte hoek. Het TV-programma Even tot Hier heeft meer dan 700 foto's verzameld van de 2de bataljon van de 1ste Parachutisten Brigade, het bataljon waar John Frost luitenant-kolonel van was. Met die foto's hebben ze een nieuwe gedenkplaat gemaakt met de gelijkenis van John Frost. Deze hangt nu op de plek waar eerst de originele plaquette zat. Na een paar ongeregeldheden hangt ie er nu trots bij. Er zijn plannen om ook de orignele plaquette terug te plaatsen, en een combinatie van de twee te maken. Maar hoe en wanneer dat gebeurt, weet niemand.
Uit hoeveel regels bestaat de bronzen plaquette onder de gedenkplaat? Antwoord = S
De plaquette schijn te zijn verdwenen, hier tijdelijk het antwoord. S=3
Waypoint 20. John Frostbrug
Je staat nu op de brug waar het tijdens de Slag om Arnhem allemaal om ging. De Rijnbrug, zo heette hij toen, was eerst in 1940 opgeblazen om de Duitse opmars tegen te houden. Dat heeft helaas niet gewerkt en een paar dagen was Nederland gecapituleerd. De Duitsers zagen het nut van een brug hier en gingen een nieuwe bouwen. In augustus 1944 was hij gereed voor gebruik, maar er kon maar even gebruik van worden gemaakt. Want op 17 september 1944 werd Operation Market Garden in gang gezet met als doel de Rijnbrug in handen krijgen. Er werd hard gevochten voor de brug en John Frost met z'n 2de bataljon van de 1ste Parachutisten Brigade heeft van 17 tot 20 september stand gehouden. Maar de Duitsers waren te sterk en ze moesten zich uiteindelijk overgeven. Net te laat kwam er versterking uit het zuiden. Operation Market Garden werd gestaakt en de geallieerden maakten een bolwerk in De Betuwe. Om het de Duitsers moeilijker te maken om de Neder-Rijn over te steken, werd de Rijnbrug opnieuw opgeblazen. De derde Rijnbrug, waar je nu naar kijkt, is na de Bevrijding gebouwd. In 1950 was hij klaar voor gebruik. Toen werd ook dit monument onthuld, ter ere van de soldaten die hun leven hebben gegeven om Arnhem proeren te bevrijden.
Wat is het eerste getal op de plaquette? Antwoord = T
Waypoint 21. Jacob Groenewoudplantsoen
Tijdens de Slag om Arnhem was Jedburgh Team 'Claude' actief. Dit team had als doel om informatie te winnen, vooral bij het verzet, die van dienst kon zijn voor de opmars van de 1st British Airborne Division. Deze divisie ging via de dropzone bij de Ginkelse heide, via Oosterbeek naar de Rijnbrug. Althans, dat was het plan. Jacobus Groenewoud was onderdeel van dit team en landde samen met z'n twee Amerikaanse kameraden op de heide nabij Heelsum en Wolfheze (Dropzone X). Na de landing gingen ze naar Oosterbeek om zich te melden bij hotel Hartestein. Daar zat het hoofdkwartier van de 1st British Airborne Division. Samen met hen begon hij aan de opmars naar de brug. Tijdens zijn opmars slaagde hij, samen met andere Britse parachutisten erin om het Rijnpaviljoen in te nemen. Hierbij maakte hij een aantal belangrijke documenten buit. Hierin waren plannen te vinden die betrekking hadden op de vernietiging van de havens van Amsterdam en Rotterdam. Later die dag arriveerde Groenewoud bij de Arnhemse verkeersbrug. De 2de bataljon van de 1ste Parachutisten Brigade onder leiding van John Frost, ongeveer 600, hadden nauweijks communicatie met de rest van de eenheden. De 1st British Airborne Division was in Arnhem-West, in de wijk Lombok, aan het vechten in de hoop door te breken naar de brug. Op 18 september bood Groenewoud zich als vrijwilliger aan om militaire orders van de Rijnbrug naar Oosterbeek te brengen. Daarvoor moest hij door de Duitse linies heen glippen. En het leek hem haast to te lukken, tot de laatste paar honderd meter. Vlak voor het bruggenhoofd van de Britten werd Jacobus Groenewoud door een sluipschutter in het hoofd geraakt en valt ter plekke dood neer. Hij is 27 jaar geworden. Op 17 september 1994, bijna 50 jaar na zijn dood, wordt het Jacob Groenewoudplantsoen geopend. Er staat een pantserkanon, verschillende informatieborden en een herinneringsbank. Neem even rustig de tijd om hier rond te lopen. Aan de westkant van het plein zit een gratis museum. Mocht je de tijd hebben, is het zeker een bezoek waard.
Op het pantserkanon zit een zwarte plaquette met het woord ambulance erop. Wat is het eerste getal op deze plaquette? Antwoord = U
De cache
Op het Jacob Groenewoudplantsoen kun je even rustig zitten met een prachtig utizcht op de John Frostbrug. Geniet even van het uitzicht en reken ondertussen de coördinaten voor de cache uit.
N 51° (B+M+P).((I+L+O+Q)*A)+((H+R+S)*E)
E 005° (F*G).(C*T)+(J*U)+D+K+N
We willen graag iedereen bedanken die heeft geholpen met deze serie en de bijbehorende events. Daarnaast willen we ook graag de partijen bedanken die toestemming hebben gegeven voor het plaatsen van deze caches.