Kamienne Żyły

Skały żyłowe

Skały żyłowe, to grupa skał magmowych (powstających bezpośrednio z zastygającej płynnej magmy), które powstają w wyniku krystalizacji magmy w szczelinach skorupy Ziemi (szczelinach innych skał), na niewielkiej głębokości (do kilku kilometrów w głąb Ziemi). 

Otaczająca skała może być skałą magmową, metamorficzną czy nawet osadową.

Są więc pośrednie między:

• skałami głębinowymi (plutonicznymi) – krystalizującymi powoli w dużych głębokościach,

• skałami wylewnymi (wulkanicznymi) – które zastygały szybko na powierzchni ziemi lub tuż pod nią.

Cechy charakterystyczne

• Tekstura (struktura): w zależności od szybkości stygnięcia magmy i jej składu, grubo-, średnio- lub drobnoziarnista, niekiedy porfirowa (duże kryształy w drobnoziarnistej masie).

• Szybkość stygnięcia: wolniejsza niż w skałach wulkanicznych, ale szybsza niż w plutonicznych.

• Skład mineralny: podobny do odpowiadających im skał głębinowych i wylewnych - jeśli zastyga w odpowiadającej im skale głębinowej, to niemalże identyczny, może być zdecydowanie inny, gdy płynna magma zastyga w szczelinach innej skały - metamorficznej czy osadowej.

Podział i przykłady

Skały żyłowe zwykle stanowią odpowiedniki skał głębinowych.

Przykłady:

• Aplity – kwaśne, jasne, bardzo drobnoziarniste; odpowiadają granitom.

Autorstwa Lysippos - Praca własna, CC BY-SA 3.0, Link

• Pegmatyty – bardzo gruboziarniste, z ogromnymi kryształami (kilka centymetrów do kilku metrów; mogą być kwaśne - zawierając kwarc i skalenie (odpowiednik granitu) lub zasadowe (odpowiednik gabro czy diorytu).

Autorstwa Wilson44691 - Praca własna, Domena publiczna, Link

• Porfiry – z dużymi kryształami w drobniejszej masie.

Autorstwa Chloe Branciforte - https://geo.libretexts.org/Bookshelves/Geology/GEOS%3A_A_Physical_Geology_Lab_Manual_for_California_Community_Colleges_(Branciforte_and_Haddad)/07%3A_Igneous_Rocks_and_Processes/7.01%3A_Front_Matter, CC BY 4.0, Link

Znaczenie geologiczne i gospodarcze

Skały żyłowe mają swe znaczenie w nauce i gospodarce:

• Znaczniki procesów magmowych – pozwalają badać kierunki migracji magmy i warunki jej krystalizacji.

• Źródło minerałów – w pegmatytach spotyka się m.in. turmaliny, beryle, topazy, nieraz gigantycznych rozmiarów (największy znany beryl ma 18 m), a także złoża litu, cyny czy tantalu.

• Kolekcjonerstwo – piękne kryształy z pegmatytów czy porfirów są poszukiwane przez kolekcjonerów.

Opis miejsca

Znajdujesz się na Placu Niepodległości w Grudziądzu, na którym, w dwóch niedalekich od siebie lokalizacjach, znajdziesz dwa różnie przykłady skał żyłowych. Pierwszy z nich to obelisk - pomnik hołd twórcom "Roty Grudziądzkiej", wzkazują współrzędne EarthCache. Drugi wskazuje waypoint BANK - to ściana budynku wyłożona czerwonym gnejsem, pomiędzy drzwiami i oknem na lewo od drzwi.

ZADANIA

1. Opisz wygląd skały żyłowej na obelisku. Jak wyglądają jej minerały? Są duże czy małe? Jakiej są barwy? Czy wyróżniają się kolorem, wielkością lub kształtem od skały wokół?

2. Podejdź do waypointu BANK. Znajdź skałę żyłową. Opisz jej wygląd - jaki przedmiot przypomina?. Jak wyglądają jej minerały? Są duże czy małe? Czy wyróżniają się kolorem, wielkością lub kształtem od skały wokół?

3. Czy skały z punktów 1 i 2, to będą aplity, pegmatyty czy porfiry? Dlaczego tak sądzisz?

4. Jak myślisz, czy skały żyłowe, które oglądasz, są starsze czy młodsze od skaly wokół? Dlaczego tak sądzisz?

5. Mniej więcej w połowie drogi między stanowiskami znajdziesz miniaturkę synagogi, która kiedyś tu stała na tym placu (waypoint PHOTO). Zrób sobie lub czemuś z Twoim nickiem z geocaching zdjęcie przy tej miniaturce.

Odpowiedzi na pytania 1 - 4 prześlij do mnie przez wiadomość prywatną, zdjęcie z zadania 5 umieść w logu.

Możesz logować znalezienie EarthCache nie czekając na odpowiedź ode mnie. Jak coś będzie nie tak, zgłoszę się do Ciebie. Proszę, nie umieszczaj w logu zdjęć spojlerujących odpowiedzi na pytania 1 - 4.

Zastrzegam sobie prawo do wykasowania logu, który nie będzie zawierał zdjęcia z zadania 5, jak również logów, w których nie zostaną do mnie przesłane odpowiedzi w sensownym czasie (powyżej 48 godzin).