Ådror av sten under dina fötter

Beskrivning av platsen

Du står på Stortorget i Karlskrona. En stor torg, till stor del belagd med grå granitplattor. Vid första anblicken inget särskilt intressant, finkornig grå granit, vi passerar ofta sådana ytor. Men när vi går fram till den plats som EarthCache pekar ut och tittar ner under fötterna ser vi mönster i form av ränder som pryder granitplattorna – de påminner om bergådror.

Varifrån kommer de?

Hur har de uppstått?

Redan vid första anblicken ser vi att det inte är en mosaik som skapats av människor – det är ett verk av Moder Natur.

Åderstenar

De dekorativa ränderna som vi ser och som förskönar granitplattorna är naturliga åderbergarter – en grupp magmatiska bergarter (som bildas direkt av stelnande flytande magma) som uppstår till följd av kristallisering av magma i sprickor i jordskorpan (sprickor i andra bergarter) på ett litet djup (upp till några kilometer in i jorden).

Den omgivande berggrunden kan vara magmatisk, metamorf eller till och med sedimentär.

De är alltså ett mellanting mellan:

• djupbergarter (plutoniska bergarter) – som kristalliseras långsamt på stora djup,
• utflödesbergarter (vulkaniska bergarter) – som stelnade snabbt på jordytan eller strax under den.

Karakteristiska egenskaper

Textur (struktur): beroende på magmans stelningshastighet och sammansättning, grov-, medel- eller finkornig, ibland porfyrisk (stora kristaller i finkornig massa).

Mineralisk sammansättning: liknar motsvarande djup- och utflödesbergarter – om den stelnar i motsvarande djupbergart kan den mineraliska sammansättningen vara nästan identisk, men den kan också vara helt annorlunda om flytande magma stelnar i sprickor i en annan bergart – metamorf eller sedimentär.

Indelning och exempel

Åderbergarter motsvarar vanligtvis djupbergarter.

Exempel:

• Apliter – sura, ljusa, mycket finkorniga; motsvarar graniter. Magma i sprickor stelnar mycket snabbt och bildar mycket små kristaller, som ibland är svåra att se med blotta ögat.

Av Lysippos – Eget verk, CC BY-SA 3.0, Länk

• Pegmatit – mycket grovkornig bergart med enorma kristaller (från några centimeter till flera meter; kan vara sur – innehållande kvarts och fältspat (motsvarar granit) eller basisk (motsvarar gabbro eller diorit). Magma i sprickor kyls mycket långsamt, vilket ger tid för stora kristaller att växa.

Av Wilson44691 – Eget verk, Public domain, Länk

• Porfyr – en bergart som innehåller stora kristaller av vissa mineraler i en finare massa. Vissa mineraler i flytande magma börjar kristallisera snabbare och växer till större storlekar, medan resten av magman stelnar mycket snabbt.

Av Chloe Branciforte - https://geo.libretexts.org/Bookshelves/Geology/GEOS%3A_A_Physical_Geology_Lab_Manual_for_California_Community_Colleges_ (Branciforte_and_Haddad)/07%3A_Igneous_Rocks_and_Processes/7.01%3A_Front_Matter, CC BY 4.0, Link

Geologisk och ekonomisk betydelse

Åderbergarter har betydelse inom vetenskap och ekonomi:

• Markörer för magmatiska processer – gör det möjligt att undersöka magmans migrationsriktningar och dess kristallisationsförhållanden.
• Källa till mineraler – i pegmatiter finns bland annat turmaliner, beryller, topaser, ibland av gigantiska storlekar (den största kända beryllen är 18 m), samt fyndigheter av litium, tenn och tantal.
• Samlande – vackra kristaller från pegmatiter eller porfyrer är eftertraktade av samlare.

UPPGIFTER

Du står på Stortorget. Torget under dina fötter är belagt med grå granitplattor, varav några skär igenom åderbergarter.

1. Titta på mineralerna som åderstenen består av och jämför dem med den omgivande stenen. Skiljer de sig åt i storlek? I färg? Anser du att åderstenen på denna plats skiljer sig i mineralisk sammansättning från den omgivande graniten?

2. Baserat på vad du ser och beskrivningen, skulle du klassificera denna ådersten som aplit, pegmatit eller kanske porfyr? Varför?

3. Vilken sten tror du är yngst – åderstenen eller den omgivande graniten? Varför tror du det?

4. Ta en bild av dig själv eller något med ditt geocaching-smeknamn (papper, geocoin osv.) med den närliggande Heliga Treenighetskyrkan i bakgrunden (waypoint KYRKA – CHURCH – KOŚCIÓŁ).

Skicka svaren på frågorna 1–3 till mig i ett privat meddelande. Du behöver inte vänta med att logga in på min svar, om något är fel kommer jag att kontakta dig. Lägg upp fotot från uppgift 4 i loggen. Lägg inte upp foton med svaren på frågorna i loggen.

Ådror av sten under dina fötter

which means

Veins of stone beneath your feet

Description of the place

You are standing on Stortorget in Karlskrona. A spacious square, largely paved with gray granite slabs. At first glance, nothing interesting, fine-grained gray granite, we often pass such surfaces. However, when we approach the location indicated by this EarthCache and look down at our feet, we see striped patterns decorating the granite slabs, resembling rock veins.

Where did they come from?

How were they formed?

Even at first glance, we can see that this is not a mosaic created by humans – it is the work of Mother Nature.

Veins

These decorative stripes that we see, which add beauty to the granite slabs, are natural vein rocks - forming a group of igneous rocks (formed directly from solidifying liquid magma) that are created as a result of magma crystallization in the cracks of the Earth's crust (cracks in other rocks), at a shallow depth (up to several kilometers deep into the Earth).

The surrounding rock can be igneous, metamorphic, or even sedimentary.

They are therefore intermediate between:

• plutonic rocks – crystallizing slowly at great depths,
• extrusive (volcanic) rocks – which solidified quickly on or just below the Earth's surface.

Characteristic features

Texture (structure): depending on the cooling rate of the magma and its composition, coarse-, medium- or fine-grained, sometimes porphyritic (large crystals in a fine-grained matrix).

Mineral composition: similar to corresponding plutonic and extrusive rocks – if it solidifies in the corresponding plutonic rock, the mineral composition may be almost identical, but it may be significantly different when liquid magma solidifies in the cracks of another rock – metamorphic or sedimentary.

Classification and examples

Veins are usually equivalents of plutonic rocks.

Examples:

• Aplites – acidic, light-colored, very fine-grained; equivalent to granites. Magma in fissures cools very quickly, forming very small crystals, sometimes even difficult to see with the naked eye.

By Lysippos - Own work, CC BY-SA 3.0, Link

• Pegmatite – a very coarse rock with huge crystals (ranging from a few centimeters to several meters in size); it can be acidic (containing quartz and feldspar, similar to granite) or alkaline (similar to gabbro or diorite). Magma in fissures cools very slowly, which gives time for large crystals to grow.

By Wilson44691 - Own work, Public domain, Link

• Porphyry – a rock containing large crystals of certain minerals in a finer mass. Certain minerals in liquid magma begin to crystallize faster and grow to larger sizes, while the remaining magma solidifies very quickly.

By Chloe Branciforte - https://geo.libretexts.org/Bookshelves/Geology/GEOS%3A_A_Physical_Geology_Lab_Manual_for_California_Community_Colleges_ (Branciforte_and_Haddad)/07%3A_Igneous_Rocks_and_Processes/7.01%3A_Front_Matter, CC BY 4.0, Link

Geological and economic significance

Veins are important in science and economics:

• Markers of magmatic processes – they allow us to study the directions of magma migration and the conditions of its crystallization.
• Source of minerals – pegmatites contain, among others, tourmalines, beryls, topazes, sometimes of gigantic sizes (the largest known beryl is 18 m), as well as deposits of lithium, tin, and tantalum.
• Collecting – beautiful crystals from pegmatites or porphyries are sought after by collectors.

TASKS

You are standing on Stortorget. The square beneath your feet is paved with gray granite slabs, some of which are intersected by vein rocks.

1. Look at the minerals that make up the vein rock and compare them with the surrounding rock. Do they differ in size? Color? Do you think the vein rock in this location differs in mineral composition from the surrounding granite?

2. Based on what you see and the description, would you classify this vein rock as aplite, pegmatite, or perhaps porphyry? Why?

3. Which rock do you think is younger - the vein rock or the surrounding granite? Why do you think so?

4. Take a picture of yourself or something with your geocaching nickname (a piece of paper, geocoin, etc.) in front of the nearby Holy Trinity Church (waypoint KYRKA - CHURCH - KOŚCIÓŁ).

Send me your answers to questions 1-3 in a private message. You don't have to wait to log your find for my response; if something is wrong, I will contact you. Please include the photo from task 4 in your log. Please do not include photos containing answers to the questions in your log.

Ådror av sten under dina fötter

czyli

Kamienne żyły pod Twoimi stopami

Opis miejsca

Stoisz na Stortorget w Karlskronie. Obszerny plac, w sporej części wyłożony szarymi, granitowymi płytami. Na pozór nic ciekawego, drobnoziarnisty, szary granit, mijamy takie powierzchnie często. Gdy jednakże podejdziemy w miejsce wskazywane przez tego EarthCache - i spojrzymy pod stopy, ujrzymy wzory w pasy, ozdabiające granitowe płyty - przypominające skalne żyły. Skąd one się tu wzięły? Jak one powstały? Już pierwszy rzut oka nam powie, że to nie jest mozaika ułożona przez człowieka - to dzieło Matki Natury.

Skały żyłowe

Te ozdobne pasy, które widzimy, które dodają piękna granitowym płytom, to naturalne skały żyłowe - tworzące grupę skał magmowych (powstających bezpośrednio z zastygającej płynnej magmy), które powstają w wyniku krystalizacji magmy w szczelinach skorupy Ziemi (szczelinach innych skał), na niewielkiej głębokości (do kilku kilometrów w głąb Ziemi). 

Otaczająca skała może być skałą magmową, metamorficzną czy nawet osadową.

Są więc pośrednie między:

• skałami głębinowymi (plutonicznymi) – krystalizującymi powoli w dużych głębokościach,

• skałami wylewnymi (wulkanicznymi) – które zastygały szybko na powierzchni ziemi lub tuż pod nią.

Cechy charakterystyczne

• Tekstura (struktura): w zależności od szybkości stygnięcia magmy i jej składu, grubo-, średnio- lub drobnoziarnista, niekiedy porfirowa (duże kryształy w drobnoziarnistej masie).

• Skład mineralny: podobny do odpowiadających im skał głębinowych i wylewnych - jeśli zastyga w odpowiadającej im skale głębinowej, to skład mineralny może być niemalże identyczny, może być zdecydowanie inny, gdy płynna magma zastyga w szczelinach innej skały - metamorficznej czy osadowej.

Podział i przykłady

Skały żyłowe zwykle stanowią odpowiedniki skał głębinowych.

Przykłady:

• Aplity – kwaśne, jasne, bardzo drobnoziarniste; odpowiadają granitom. Magma w szczelinach stygnie bardzo szybko, tworząc bardzo małe kryształy, czasem nawet trudne do zauważenia gołym okiem.

Autorstwa Lysippos - Praca własna, CC BY-SA 3.0, Link

• Pegmatyty – bardzo gruboziarniste, z ogromnymi kryształami (kilka centymetrów do kilku metrów; mogą być kwaśne - zawierając kwarc i skalenie (odpowiednik granitu) lub zasadowe (odpowiednik gabro czy diorytu). Magma w szczelinach stygnie bardzo powoli, co daje czas na wyrośnięcie dużych kryształów.

Autorstwa Wilson44691 - Praca własna, Domena publiczna, Link

• Porfir – skała posiadająca duże kryształy niektórych minerałów w drobniejszej masie. Pewne minerały w płynnej magmie zaczynają szybciej krystalizować i dorastają do większych rozmiarów, pozostała magma zastyga bardzo szybko.

Autorstwa Chloe Branciforte - https://geo.libretexts.org/Bookshelves/Geology/GEOS%3A_A_Physical_Geology_Lab_Manual_for_California_Community_Colleges_(Branciforte_and_Haddad)/07%3A_Igneous_Rocks_and_Processes/7.01%3A_Front_Matter, CC BY 4.0, Link

Znaczenie geologiczne i gospodarcze

Skały żyłowe mają swe znaczenie w nauce i gospodarce:

• Znaczniki procesów magmowych – pozwalają badać kierunki migracji magmy i warunki jej krystalizacji.
• Źródło minerałów – w pegmatytach spotyka się m.in. turmaliny, beryle, topazy, nieraz gigantycznych rozmiarów (największy znany beryl ma 18 m), a także złoża litu, cyny czy tantalu.
• Kolekcjonerstwo – piękne kryształy z pegmatytów czy porfirów są poszukiwane przez kolekcjonerów.

ZADANIA

Stoisz na Stortorget. Plac pod twoimi stopami wyłożony jest szarymi płytkami granitowymi, niektóre z nich przecinają skały żyłowe.

1. Przyjrzyj się minerałom, z których zbudowana jest skała żyłowa i porównaj je ze skałą otaczającą. Czy różnią się wielkością? Kolorem? Czy według Ciebie skała żyłowa w tym miejscu różni się składem mineralnym od otaczającego ją granitu?

2. Na podstawie tego co widzisz i opisu, czy tę skałę żyłową zakwalifikowałbyś jako aplit, pegmatyt, czy może porfir? Dlaczego?

3. Jak sądzisz, która skała jest młodsza - skała żyłowa, czy otaczający ją granit? Dlaczego tak sądzisz?

4. Zrób sobie - lub czemuś z twoim nickiem z geocaching (kartka papieru, geocoin top.) - na tle pobliskiego kościoła Świętej Trójcy (waypoint KYRKA - CHURCH - KOŚCIÓŁ).

Odpowiedzi na pytania 1 - 3 prześlij mi w wiadomości prywatnej. Nie musisz czekać z logowaniem znalezienia na moją odpowiedź, jeśli coś będzie nie tak, skontaktuję się z Tobą. Zdjęcie z zadania 4 umieść, proszę, w logu. Proszę nie umieszczaj w logu zdjęć zawierajacych odpowiedzi na pytania.