CZY TO JEST PIĘKNE?
Piękno nie ma jednej definicji
Ludzie od zawsze spierali się o to, co jest piękne.
Dla klasyków – piękno to harmonia, symetria i porządek.
Dla romantyków – to dzikość, wzruszenie i nieprzewidywalność.
Dla współczesnych – często to coś, co po prostu wywołuje emocje.
Piękno nie jest matematycznym wzorem.
Nie mierzy się go w stopniach odcienia czy katalogowych nazwach kolorów.
Piękno się czuje.
I każdy czuje je trochę inaczej.
Zapraszam Was, byście sami spróbowali zdefiniować piękno – po swojemu.
Przyjdźcie pod Nowy Gmach Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu, jedyny w mieście budynek wzniesiony z zielonkawego piaskowca z Brennej. To kamień, który żyje – zmienia barwy, oddycha, reaguje na czas i pogodę. Ma w sobie coś wyjątkowego: kolor, który nie daje się zamknąć w jednej definicji. I właśnie o tym niezwykłym kolorze opowiada ten EarthCache.
Charakterystyczny, godulski piaskowiec, zwany także breńskim, wydobywa się w kamieniołomach na terenie Gminy Brenna i służy jako materiał budowlany. Wśród przykładów zastosowania kamienia z Brennej można wymienić m. in.: Złote Tarasy i budynek TVP w Warszawie, Centrum Zdrowia Matki Polki w Łodzi, dworzec kolejowy w Wiśle oraz właśnie Nową Bibliotekę Uniwersytecką we Wrocławiu! To szary, popielaty i popielatozielony piaskowiec drobno- i średnioziarnisty. Ma bardzo dobre właściwości fizykomechaniczne, w jego składzie dominuje kwarc. Jest twardym kamieniem o zbitej strukturze, wystawiony na działanie warunków atmosferycznych lekko się patynuje. Ma niską nasiąkliwość i jest całkowicie mrozoodporny. Nie wymaga impregnacji.
Piaskowce godulskie mają podobny jakościowo skład mineralny. Wśród składników materiału ziarnowego wyróżnić można: kwarc, ortoklaz, plagioklazy, łyszczyki, okruchy skalne oraz sporadycznie minerały ciężkie. Udział spoiwa w piaskowcach złóż w Brennej jest zróżnicowany - waha się w granicach od 16,3 do 47,9%. Głównymi składnikami spoiwa są: krzemionka, minerały ilaste, kalcyt, glaukonit oraz sporadycznie wodorotlenki żelaza. W wyróżnionych typach skał składniki te występują w zmiennych ilościach i zróżnicowanych względem siebie proporcjach.
A o tym, jak to sporadyczne żelazo potrafi "namieszać" w kolorze piaskowca, opowiem Wam w dalszej części EarthCache’a.
Powszechnie obserwowanym zjawiskiem w piaskowcach zawierających minerały żelaza jest tworzenie się stref o wyraźnie zróżnicowanym zabarwieniu, związanych z koncentracją jego związków. Podobne procesy opisywane są także w odniesieniu do obiektów zabytkowych zbudowanych z piaskowców o spoiwie żelazistym czy bogatym w związki Fe. Poznanie procesów wietrzenia tych skał, warunków mobilizacji i precypitacji wtórnych związków oraz ich rodzajów, stanowi ważny czynnik także w odniesieniu do działań mających na celu konserwację kamieni budowlanych.
Piaskowiec godulski ma w sobie żelazo i inne minerały zielonkawe (np. glaukonit) — to daje ten początkowy szaro-zielonkawy odcień. Gdy żelazo w tych minerałach spotyka tlen + wilgoć, zachodzi utlenianie. Te nowo powstałe związki mają barwy żółto-brązowe i czerwone — więc tam, gdzie proces wystąpił silniej, pojawiły się brązowe plamy na pierwotnie zielonej elewacji. To jest klasyczne wietrzenie chemiczne w praktyce kamieniarskiej.
Co to znaczy, że żelazo się „utlenia”?
Utlenianie to reakcja żelaza z tlenem, zwykle w obecności wody.
W skrócie: żelazo (Fe) łączy się z tlenem (O₂) i często z cząsteczkami wody (H₂O), tworząc tlenki lub wodorotlenki żelaza — to właśnie rdza w przypadku metalu, a w skałach są to minerały takie jak:
- hematyt (Fe₂O₃) – nadaje kolor czerwony,
- goethyt (FeO(OH)) – żółtawy do brązowego,
- limonit (mieszanina kilku form, żółto-brązowy).
Co powoduje utlenianie?
Żelazo w minerałach (np. w piroksenach, amfibolach, biotycie) może występować w formie Fe⊃2;⁺ (żelazo dwuwartościowe), która jest szarozielona i nie daje intensywnej barwy. Kiedy skała ma kontakt z powietrzem i wodą, żelazo zaczyna reagować:
Fe⊃2;⁺ + ½ O₂ + H₂O → Fe⊃3;⁺ + 2 OH⁻
Wtedy powstaje żelazo trójwartościowe (Fe⊃3;⁺), które tworzy tlenki i wodorotlenki żelaza – te właśnie są kolorowe.
Skąd się bierze tlen i woda?
Tlen pochodzi z powietrza – wystarczy, że skała ma kontakt z atmosferą (czyli np. powierzchnia kamieniołomu, klifu, czy wietrzejąca warstwa).
Woda (np. deszcz, woda gruntowa, wilgoć w glebie) przyspiesza reakcję, bo umożliwia rozpuszczanie i przenoszenie jonów żelaza.
Słońce nie bierze udziału bezpośrednio w reakcji chemicznej, ale jego energia (ciepło) przyspiesza procesy wietrzenia – np. przez zmiany temperatury skała pęka, woda wnika głębiej, zwiększa się powierzchnia kontaktu z tlenem.
Jak to wygląda w skałach (np. piaskowcach)?
W świeżej skale żelazo jest zwykle w formie Fe⊃2;⁺ – bezbarwnej lub szarozielonej. Z czasem, kiedy skała jest narażona na działanie powietrza i wody, żelazo się utlenia (Fe⊃2;⁺ → Fe⊃3;⁺). Tworzą się cienkie powłoki tlenków żelaza wokół ziaren kwarcu.
Kolor piaskowca godulskiego zależy więc od zawartości i formy żelaza:
Fe⊃2;⁺ (żelazo dwuwartościowe) – nadaje barwy zielonkawe, szarawe, oliwkowe.
Fe⊃3;⁺ (żelazo trójwartościowe) – daje odcienie rdzy, czerwieni, brązu.
W kontakcie z tlenem i wodą Fe⊃2;⁺ utlenia się do Fe⊃3;⁺ – i właśnie tak piaskowiec „maluje się” przez czas i pogodę. To jest właśnie wietrzenie chemiczne — czyli zmiana minerałów pod wpływem powietrza i wody.
Dlaczego w różnych miejscach kolory są różne?
W środowiskach utleniających (dużo powietrza, sucho) → powstają czerwone piaskowce (hematyt). W środowiskach redukcyjnych (mało tlenu, np. pod wodą, w osadach morskich) → żelazo nie utlenia się, więc piaskowiec jest szary lub zielonkawy. Dlatego np. piaskowiec godulski podczas wydobycia ma kolor popielato-zielony – bo powstał w środowisku o ograniczonym dostępie tlenu, więc żelazo nie przeszło całkowicie w formę tlenków (Fe⊃3;⁺), tylko pozostało częściowo zredukowane.
Reasumujac:
Czy pierwotne założenie architektów by budynek był "cały zielony" możemy uznać za ich porażkę?
A może to dobrze, że nie wszystko w architekturze jest przewidywalne?
Że nie każdy mur jest gładki, a nie każda elewacja identyczna jak na wizualizacji?
Że natura potrafi dopisać własny akapit do ludzkich planów – nie w formie błędu, lecz podpisu?
Bo przecież to właśnie w tych różnicach, w tej nieprzewidywalności, jest coś prawdziwego.
Piaskowiec nie udaje doskonałości – on po prostu jest.
Żyje w rytmie deszczu, słońca i wiatru. Oddycha miastem. Zmienia się tak, jak zmienia się świat.
Dlatego zamiast śmiać się z „ciapków” czy narzekać, że „kamień się zestarzał”, warto po prostu pójść pod budynek biblioteki i spojrzeć samemu. Dotknąć chłodnej powierzchni piaskowca, zobaczyć, jak pod różnym światłem mieni się od zieleni po rdzawy róż.
Jakby każdy promień słońca opowiadał inną historię o czasie, o naturze i o człowieku, który próbował ten czas zatrzymać w kamieniu.
I wtedy zadać sobie pytanie:
czy to jest piękne?
Niech każdy sam zdecyduje.
Bo może piękno to właśnie to, co się zmienia – co żyje, oddycha, reaguje na świat, zamiast trwać w martwym bezruchu.
Piękno, które dojrzewa z wiekiem, tak jak kamień – i tak jak my.
Źródła:
- https://pl.wikipedia.org/wiki/Piaskowiec_godulski
- Iwona Jonczy - Uwagi o charakterystyce petrograficznej piaskowców godulskich ze złóż w Brennej
- Dominik Łukasiak - Wpływ wybranych procesów niszczących na trwałość piaskowców godulskich z Brennej
Aby móc zalogować EarthCache, odpowiedz na pytania:
1. Wyjaśnij własnymi słowami, co jest przyczyną wielobarwnej elewacji budynku.
2. Podejdź do ściany w miejscu, gdzie możesz zaobserwować oba kolory piaskowca. Dotknij najpierw fragmentu zielonkawego, a potem rdzawego i porównaj: który z nich jest bardziej gładki, szorstki lub kruchy? Co to może mówić o stopniu wietrzenia kamienia?
3. Przespaceruj się wokół budynku i określ, która jego strona jest – Twoim zdaniem – najbardziej wystawiona na czynniki atmosferyczne.
4. Jak sądzisz, czy proces wietrzenia chemicznego można zatrzymać, czy raczej trzeba się z nim „pogodzić”?
5. (Opcjonalnie) Zrób zdjęcie budynku z Tobą/Twoim drewniakiem/kartką z Twoją nazwą użytkownika a w logu internetowym odpowiedz na pytanie "Czy to jest piękne?".
Odpowiedzi proszę wysyłać w wiadomości do mnie, przez profil. Kesza można logować od razu po wysłaniu odpowiedzi nie czekając na reakcję z mojej strony. Logi bez przesłanych odpowiedzi będą kasowane w ciągu 14 dni.