Wielicki tour #30 - Wieliczka Miasto
Wieliczka – gmina miejsko-wiejska w województwie małopolskim, w powiecie wielickim. Leży na południowy wschód od Krakowa, zajmując obszar 100,1 km⊃2;. Jej strukturę administracyjną tworzą: miasto Wieliczka oraz 29 sołectw.
Obszar wiejski gminy (tzn. tereny poza miastem Wieliczka) jest najludniejszym takim obszarem na terenie gminy miejsko-wiejskiej w Polsce.
Sołectwa w kolejności alfabetycznej:
Brzegi, Byszyce, Chorągwica, Czarnochowice, Dobranowice, Golkowice, Gorzków, Grabie, Grabówki, Grajów, Jankówka, Janowice, Kokotów, Koźmice Małe, Koźmice Wielkie, Lednica Górna, Mała Wieś, Mietniów, Pawlikowice, Podstolice, Raciborsko, Rożnowa, Siercza, Strumiany, Sułków, Sygneczów, Śledziejowice, Węgrzce Wielkie, Zabawa i miasto Wieliczka
Wieliczka – miasto powiatowe w województwie małopolskim, siedziba władz powiatu wieliciego i gminy miejsko-wiejskiej Wieliczka. Cała gmina liczy 70 305 mieszkańców, a samo miasto 28 399 mieszkańców (stan na 30 czerwca 2025 r.). Jego powierzchnia wynosi 13,41 km2. Miasto rozwijało się od XIII w. jako ośrodek wydobywczy, obecnie pełni głównie funkcje turystyczną oraz sypialną w aglomercji krakowskiej.
Miasto leży w kotinie między dwoma grzbietami wzgórz ciągnącymi się z zachodu na wschód: od południa Pogórza Wielickiego, od północy Piasków Bogucickich wchodzących w skład Wysoczyzny Wielicko-Gdowskiej. Południowy grzbiet jest wyższy, a grzbietem północnego wzgórza prowadzi roga krajowa nr. 94. W pobliżu przebiega również autostrada A4 (europejsa trasa E40). Pomimo małej powierzchni różnice względne wynoszą ponad 137 m: najwyższe wzniesienie ma 361,8 m n.m.p, a najniższy punkt leży na wysokości 224 m. Rozciągłość zabudowań miejskich w kierunku południkowym wynosi ok. 6,2 km, a w kierunku równoleżnikowym ok. 3,7 km. Wieliczka leży w obrębie aglomeracji krakowskiej. Graniczy z miastem Kraków oraz wsiami na terenie gminy Wieiczka: Lenica Górna, Grabówki, Zabawa, Siercza, Rożnowa. Miejscowość stanowi ok.13% powierzchni gminy oraz około 3% powierzchni powiatu wielickiego.
Części miasta Wieliczki: Bogucice, Centrala, Glinki, Gościniec, Grabówki, Klasno, Kłosów, Kolonia, Kopalina, Koszutka, Krzyszkowice, Krzyżowa, Lenica Dolna, Lekarka, Podlesie, Turówka, Zadory.
Trochę historii:
Pierwsze odkryte ślady warzelnictwa pochodzą z IX w. Powstawały wtedy pierwsze warzelnie soli, czerpiące solank ze źródeł. Prawdopodobnie pierwszymi osadnikami była ludność z plemion cetyckich. W późniejszych latach zostali wyparci przez ludność słowiańską. Znaczenie osady górniczej wzrosło po przeniesieniu stolicy Polski z Gniezna do Krakowa przez Kazimierza Odnowiciela. Warzelnie przynosiły wielkie dochody, których książę potrzebował na utrzymywanie dworu wraz z drużyną oraz odbudowę zniszczonego kraju
Systematyczny rozwój osady górniczej zahamował najazd tatarski, który zniszczył Kraków oraz okolice. Od połowy XIII w. produkcja soli w Wieliczce polegała na wygotowywaniu ze słonej wody proszku solnego. Lecz źródła solankowe w następstwie nadmiernej eksploatacji zaczęły się wyczerpywać, dlatego przystąpiono do pogłębiania tych źródeł, czyli studzien. W 1252 odkryto pokłady soli kamienne i od tej pory zaczęto wydobywać sól metodą głębinową. W 1289 Henry Praw będący ówczesnym panem ziemi krakowskiej, wydał dokument zezwalający braciom Jeskowi (Jescho) i Hysinboldowi (Izynbold/Isenbold) założyć w Wieliczce miasto na prawie frankońskim. W 1290 książę Przemysław II nadał Wieliczce prawa miejskie. Pod koniec XIII w. zostało również założone przedsiębiorstwo Zup Krakowskich, obejmujące saliny i warzelnie w Wieliczce i Bochni – jedno z najbardziej dochodowych i najdłużej działających przedsiębiorstw w Polsce. W samym XIV w. Żupy zaopatrywały 1/3 dochodów skarbu państwa. Za czasów Kazimierza Wielkiego nastąpił gwałtowny i szybki rozwój miasta. Miasto zostało otoczone murami, wybudowano Zamek Żupny i nastąpił rozwój gospodarczy miejscowości. Mikołaj Wierzynek założył szpital na Turówce (dzielnica) oraz schronisko dla bezdomnych.
Za czasów Władysława Jagiełły nastąpił rozwój terytorialny miasta. W okresie ostatnich Jagiellonów następował dalszy rozwój miasta. Struktura narodowościowa Wieliczki była dość jednolita, ponieważ koloniści niemieccy zostali spolonizowani.. Większość mieszkańców stanowili Polacy. W XVI w. zaczęły tworzyć się cechy. Na początku XVII w. było ich 14. U szczytu potęgi gospodarczej Wieliczka była największym miastem przemysłowym w kraju. W 1651 Wieliczkę nawiedziła zaraza, która zdziesiątkowała ludność miasta. W latach 1655–1660, za czasów potopu szwezkiego, nastąpił schyłek gospodarczy miasta. Wieliczka wówczas splądrowana i spalona, nie była jednak terenem walk. Załoga szwedzka pilnowała kopalni oraz robotników, ściągała podatki oraz żywność. Po złych czasach Potopu nastąpił jeszcze krótki okres rozwoju po wiktorii wiedeńskiej, kiedy król Jan III Sobieski w 1683 ufundował zwonnicę w centrum miasta.
9 czerwca 1772 roku rozpoczęła się okupacja Wieliczki przez siły austriackie. W 1784 wybudowano nową drogę do Gdowa, wzdłuż której powstała kolonia józefińska Lednica Niemiecka. W 1809 zdobytą przez Austriaków Wieliczkę włączono w skład Księstwa Warszawskiego. Za czasów rozbiorów wzrosło bezrobocie, ponieważ Austriacy ściągali nowoczesny sprzęt do kopalni z głębi Austrii, zaprzestano również produkcji machin i narzędzi na terenie miasta i okolic, ponadto z powodu niskich płac w kopalni górnicy polscy zwalniali się masowo, co spowodowało przymusowy przyjazd górników niemieckich, węgierskich, siedmiogrodzkich oraz chorwackich. Zmienił się skład narodowościowy miasta na rzecz ludności napływowej. Po wybuchu w 1846 powstania krakowskiego przy pomocy górników Edward Dembowski przejął władzę w Wieliczce i skarbiec kopalni soli. W okresie autonomi galicyjskiej nastąpił stopniowy rozwój miasta. Wieliczka była największym skupiskiem górników w Galicji, Żupy zatrudniały ponad 2000 pracowników. W 1857 uruchomiono linię kolejową.
Dopiero pod koniec XIX w. nastąpił rozwój budownictwa publicznego. Wcześniej rozbudowywano miasto za pieniądze prywatne. Wybudowano Kolonię Górniczą (osiedle dla rodzin górniczych), elektrownie salinarną (zaopatrywała w prąd nie tylko kopalnię, ale i miasto) oraz nowoczesną warzelnię soli. W czasie I wojny światowej, w dniach od 28 listopada do 7 grudnia 1914 roku Wieliczka była okupowana przez wojska rosyjskie.
W okresie międzywojennym nastąpił rozwój terytorialny Wieliczki. Powstawały nowe dzielnice mieszkaniowe. W 1933 miał miejsce strajk górników, spowodowany obniżką płac o 13%. Strajk stłumiono policją szturmową. W 1934 w granice miasta włączono część wsi Zabawa, Lednicę Dolną i Niemiecką oraz Klasno.
7 września 1939 rozpoczęła się okupacja przez wojska niemieckie, które wkroczyły do Polski od strony Słowacji. Miasto było przeludnione, ponieważ na wieść o budowanym getcie w Krakowie przeniosło się do Wieliczki 5,4 tys. osób pochodzenia żydowskiego. W całym mieście mieszkało 11 tys.Zydów, głównie w dzielnicy Klasno. Jednak po otwarciu krakowskiego getta rozpoczęto wywózki ludności żydowskiej z Wieliczki do Krakowa. 21 stycznia 1945 Wieliczka została zdobyta przez oddziały 106 Korpusu Armijnego z 60 Armii 1 Frontu Ukraińskiego. Podczas walk zginęło 138 żołnierzy radzieckich (po wojnie ku ich czci postawiono pomnik przy ul. Powstańców Warszawy)
Po II wojnie światowej rozpoczął się okres systematycznego rozwoju miasta. W granice miasta włączono kolejno: Bogucice z fragmentem Czarnochowic (1954) i Krzyszkowice (1973). W 1978 UNESCO postanowiło wpisać wielicką kopalnię soli na listę światowego Dziedzictwa Kultury.
W 1992 w mieście nastąpiła katastrofa górnicza. Wyciek wody w poprzeczni Mina spowodował zapadnięcie się torowiska oraz pęknięcie murów klasztoru Franciszkanów. W 1994 miasto zostało uznane za pomnik historii. 1 stycznia 2006 do Wieliczki przyłączono część wsi Czarnochowice. W styczniu 2011 oddano do użytku Centrum Edukacyjno-Rekreacyjne Solne Miasto z 2 basenami (sportowym o wymiarach 12,5 × 25 m oraz rekreacyjnym), halą sportową (o wymiarach 25 × 50 m) z widownią na 400 miejsc siedzących, boiskami do piłki nożnej oraz koszykówki, kortem tenisowym oraz kilkoma salami konferencyjnymi. Z kolei 16 września 2018 oddano do użytku Wielicką Mediatekę – centrum multimedialne, społeczne i kulturalne, w którym znalazły siedzibę Mediateka-Biblioteka Miejsa w Wieliczce oraz sala widowiskowo-kinowa.
**********************************
Zdecydowanej większości odwiedzających Wielczkę to miasto kojarzy się przede wszystkm z Kopalnią Soli Wieliczka, może jeszcze z Zamkiem Żupnym, czy nowoczesnym kompleksem sportowo-rekreacyjnym Solne Miasto.
To multi kończące Wielicki Tour poprowadzi Was do miejsc mniej popularnych, a równie ciekawych!
**********************************
Muti cache
Etap I (startowy) - Budynek Urzędu Miasta i Gminy Wieliczka
Tu mieszkańcy gminy załatwiają swoje urzędowe sprawy.
Zadanie: Policz litery na tablicy wmurownej w elewację budynku. Ich ilość to B
Etap II - Sztygarówka.
Neogotycki budynek dawnej szkoły górnczej i muzeum salinarnego. Wzniesiony w 1898rdla uczczenia 50-lecia panowania cesarza Franciszka Józefa I. Zaprojektowany przez architekta Tadeusza Dołęgę -Mostowicza profesora Politechniki Lwowskiej. Budynek wpisany do rejestru zabytków. Obecie mieści się w nim szkoła muzyczna.
Zadanie: Na ceglanej ścianie budynku przymocowana biała tablica. Na niej odszukaj nr A-xxx , podstaw liczbę do wzoru jako wartość A
Etap III - Z czasów PRLu
Na budynku tablica z nazwą ulicy.
Zadanie: Liczbę rzymską zamień na arabską i podstaw do wzoru jako P
Etap IV - Malowidło
Malowidło - poruszający mural autorstwa Sebastiana Ślęczki.
Zadanie: Na słupie "ze szlakiem" skrzynka elektryczna z oznaczeniem Z-x . Podstaw do wzoru jako Z
Etap V - Trakt Powroźników (Tablica)
Tablica opisuje trakt powroźniczy na Turówce. Miejsce gdzie pod koniec XVIII w. skręcano liny wykorzystywane później w kopalni soli.
Zadanie: Odszukaj informację jaką trakt miał długość. Ta wartość to T
zebrane dane podstaw do wzoru:
N 49° 58.750 +A +Z
E 20° 02.530 +P +B +T
Bardzo duży pojemik finałowy. Pomieści XWG, TB i mnustwo fantów na wymianę. Wymieniaj uczciwie!
.