|
|
Als je op het Domplein in Utrecht staat, sta je op een plek vol geschiedenis. De meeste mensen denken dan direct aan de Romeinen die hier vroeger woonden, of aan de storm die in 1674 het middenschip van de Domkerk wegblies. Maar als je naar het standbeeld van Graaf Jan van Nassau loopt, kun je nóg veel verder terugkijken in de tijd. Niet honderden jaren, maar wel 350 miljoen jaar!
Als je met je neus dicht op de grijze sokkel (het voetstuk) van het standbeeld gaat staan, zie je dat de steen niet zomaar grijs is. Hij zit vol met witte vlekjes, kringetjes, streepjes en structuren. Dit zijn geen beschadigingen of vieze vlekken, maar echte fossielen!
Deze steen heet Belgisch Hardsteen (of Arduin). Het is een sedimentair gesteente dat is ontstaan in de tijd die geologen het Carboon noemen. In die periode lag het stukje aarde dat nu Nederland en België is, niet op de plek waar het nu ligt. Door het verschuiven van de continenten lag ons continent destijds vlakbij de evenaar. Het was hier toen heerlijk warm en dit hele gebied was bedekt door een ondiepe, tropische zee vol leven. De sokkel waar de graaf op staat, is dus eigenlijk een versteend stuk van een eeuwenoude tropische zeebodem!
|
|
Welke bewoners van deze tropische zee kun je hier vinden?
Als je goed naar de steen kijkt, kun je de restanten van verschillende prehistorische zeedieren herkennen. De drie belangrijkste groepen op deze sokkel zijn:
A. Crinoïden (Zeelelies):
Hoewel hun naam aan bloemen doet denken, waren dit echt zeedieren (familie van de zeester en de zee-egel). Ze zaten met een lange steel vast aan de zeebodem en filterden met hun armen voedsel uit het water. Die steel bestond uit honderden losse, kalkachtige schijfjes. In de hardsteen zie je die stelen heel vaak terug:
- Bovenaanzicht: Als de steel recht is doorgesneden, zie je een klein wit ringetje of rondje.
- Zijaanzicht: Als de steel overlangs is doorgesneden, zie je een streepje dat eruitziet als een stapeltje muntjes of een mini-ruggengraat.
B. Brachiopoden:
Dit zijn schelpdieren die een beetje lijken op de mosselen of kokkels van nu, maar biologisch gezien horen ze bij een heel andere groep. Ze hadden twee harde schelpen om zich te beschermen. In het hardsteen zie je meestal de dwarsdoorsnede van zo'n schelp: dit herken je als sierlijke, gebogen witte lijntjes.
C. Michelinia (Koraal):
Koralen zijn kleine diertjes die samen een hard kalkskelet bouwen om in te wonen. Op deze sokkel kun je fragmenten vinden van een specifiek fossiel koraal genaamd Michelinia. Je herkent dit heel gemakkelijk aan een opvallende structuur die sprekend lijkt op een honingraat of een verzameling kleine buisjes die strak tegen elkaar aan geperst zitten.
|
|
Van zachte modder tot keihard marmer: Wat is Diagenese?
Hoe veranderen losse schelpen op een zeebodem in de harde steen waar Jan van Nassau nu op staat? Dat gebeurt via een geologisch proces dat we diagenese noemen.
Diagenese is de verzamelnaam voor alle chemische en fysieke veranderingen die ervoor zorgen dat los sediment (zoals zachte modder, klei en losse schelpen) verandert in een massief, hard gesteente. Dit gebeurt stap voor stap:
1. Compactie (Samenpersen):
Wanneer de zeedieren stierven, zakten hun harde kalkskeletten naar de bodem. Duizenden jaren lang kwamen hier steeds weer nieuwe lagen modder en andere dode diertjes bovenop te liggen. Door het enorme gewicht van al die honderden meters aan lagen, werd de onderste modder met de fossielen erin loodrecht van bovenaf keihard samengeperst. Al het water werd er zo tussenuit geknepen.
2. Cementatie (Versteening):
Het overgebleven grondwater zat vol met opgeloste mineralen (zoals kalk). Deze mineralen begonnen zich af te zetten tussen de kleine korreltjes modder en de fossielen. Dit werkte als een soort natuurlijke lijm ("cement") die de hele massa aan elkaar vastplakte tot het uiteindelijke Belgisch Hardsteen.
Het geheim van de vervorming:
Tijdens dit zware proces van diagenese kregen de fossielen het zwaar te verduren. De druk van de kilometers dikke lagen steen erbovenop was soms zo gigantisch groot, dat fossielen werden platgedrukt of vervormd. Ronde ringetjes van zeelelies veranderden dan bijvoorbeeld in ovale eitjes, en broze schelpen braken doormidden of verschoven. Soms was de modder om hen heen echter zacht genoeg óf het fossiel stevig genoeg om de vorm perfect intact en rond te houden. Door ter plaatse heel goed naar de vormen te kijken, kun je dus zien hoeveel druk er tijdens de diagenese op de steen heeft gestaan!
|
|
If you are standing on the Domplein in Utrecht, you are standing in a place steeped in history. Most people immediately think of the Romans who used to live here, or the storm that blew away the nave of the Dom Church in 1674. But if you walk over to the statue of Count John of Nassau, you can look even further back in time. Not hundreds of years, but a whopping 350 million years!
If you get your nose right up to the grey pedestal (the base) of the statue, you will see that the stone isn't just plain grey. It is full of little white spots, circles, lines, and patterns. These aren't scratches or stains, but actual fossils!
This stone is called Belgian Limestone (or Arduin). It is a sedimentary rock that formed during the period geologists call the Carboniferous. Back then, the piece of Earth that is now the Netherlands and Belgium wasn't where it is today. Due to continental drift, our continent was located right near the equator. The climate here was wonderfully warm, and this entire area was covered by a shallow, tropical sea teeming with life. So, the pedestal the count is standing on is actually a petrified piece of an ancient, tropical seabed!
|
|
Which inhabitants of this tropical sea can you find here?
If you look closely at the stone, you can recognize the remains of various prehistoric marine animals. The three main groups on this pedestal are:
A. Crinoids (Sea Lilies)
Although their name brings flowers to mind, these were actually marine animals (related to the starfish and the sea urchin). They were anchored to the seafloor by a long stem and used their arms to filter food from the water. That stem consisted of hundreds of individual, chalky discs. You can see these stems very often in the limestone:
- Top view: If the stem is cut straight through, you will see a small white ring or circle.
- Side view: If the stem is cut lengthwise, you will see a line that looks like a stack of coins or a mini spine.
B. Brachiopods:
These are shellfish that look a bit like modern-day mussels or cockles, but biologically speaking, they belong to a completely different group. They had two hard shells to protect themselves. In the limestone, you usually see the cross-section of such a shell, which you can recognize as elegant, curved white lines.
C. Michelinia (Coral):
Corals are tiny animals that work together to build a hard calcium skeleton to live in. On this pedestal, you can find fragments of a specific fossil coral called Michelinia. You can easily recognize this by a striking structure that looks exactly like a honeycomb or a collection of small tubes tightly pressed together.
|
|
From Soft Mud to Rock-Hard Marble: What is Diagenesis?
How do loose shells on a seabed turn into the hard stone that Jan van Nassau is standing on today? This happens through a geological process we call diagenesis.
Diagenesis is the collective term for all the chemical and physical changes that transform loose sediment (such as soft mud, clay, and loose shells) into solid, hard rock. This happens step by step:
1. Compaction (Squeezing together):
When the marine animals died, their hard calcium carbonate skeletons sank to the bottom. For thousands of years, new layers of mud and other dead organisms piled on top of them. Due to the immense weight of these hundreds of meters of layers, the bottom mud containing the fossils was compressed tightly from above. All the water was literally squeezed out.
2. Cementation (Petrification):
The remaining groundwater was packed with dissolved minerals (such as calcium carbonate). These minerals began to deposit between the tiny grains of mud and the fossils. This acted as a kind of natural glue ("cement") that bound the entire mass together into the final Belgian Blue Limestone.
The Secret of the Deformation:
During this intense process of diagenesis, the fossils endured a lot of pressure. The weight of the kilometers-thick layers of stone above was sometimes so gigantic that fossils were flattened or deformed. For example, the round rings of crinoids (sea lilies) turned into oval shapes, and fragile shells broke in half or shifted. Sometimes, however, the surrounding mud was soft enough or the fossil sturdy enough—to keep the shape perfectly intact and round. By looking very closely at the shapes right here, you can see exactly how much pressure was exerted on the stone during diagenesis!
|
|
|
De Logopdrachten (Reflectievragen)
Om deze EarthCache te mogen loggen, ga je op het Domplein op onderzoek uit bij de sokkel.
Stuur je antwoorden via het Message Center of per e-mail naar mij (de Cache Owner).
Je hoeft niet op antwoord te wachten; na het insturen van de antwoorden mag je
direct loggen en de gevraagde foto bij je online found-log plaatsen.
Als er iets niet klopt met de antwoorden en/of de foto, neem ik contact met je op!
Veel succes en natuurlijk plezier toegewenst!
Vraag 1 (Observatie):
Bekijk de sokkel nauwkeurig, vooral op de gladde, gepolijste delen. Welke van de drie beschreven fossielsoorten (de Crinoïden-ringetjes, de gebogen Brachiopoden-lijntjes of het honingraatachtige Michelinia-koraal) kun jij hier op het eerste gezicht het allermeeste ontdekken?
Vraag 2 (Diagenese & Reflectie):
Ga op zoek naar een aantal duidelijke doorsnedes van Crinoïden-stengels (de ronde ringetjes). Bekijk de vorm goed. Zijn deze ringetjes allemaal nog perfect mooi rond, of zie je dat ze door de enorme druk tijdens de diagenese zijn platgedrukt tot ovalen of onnatuurlijke krommingen hebben gekregen? Wat vertelt deze specifieke vorm jou over de krachten die op deze steen hebben gewerkt?
Vraag 3 (Bewerking & Textuur):
Voel en kijk naar het verschil tussen de ruwere, onbewerkte delen van de sokkel en de gladde, glanzend gepolijste delen. Waarom denk je dat we de interne structuur (de binnenkant en fijne details) van de fossielen veel beter kunnen bestuderen op het gepolijste deel dan op het ruwere deel?
(Tip: Denk aan wat er gebeurt als je een steen doorsnijdt).
Opdracht 4 (Foto):
Voeg een foto van jezelf toe aan je log. Maak een foto van jezelf of een persoonlijk uniek voorwerp
(zoals een trackable of een papiertje met je teamnaam) met het standbeeld en/of de sokkel
duidelijk op de achtergrond.
Let op: zorg ervoor dat je op de foto de antwoorden op de vragen niet per ongeluk al verklapt!
Logging Tasks (Reflection Questions)
To log this EarthCache, go explore the pedestal on the Domplein.
Send your answers to me (the Cache Owner) via the Message Center or email.
You don't have to wait for a reply; after submitting your answers,
you may log your find immediately and upload the requested photo with your online log.
If there is anything wrong with the answers and/or the photo, I will contact you!
Good luck and have fun!
Question 1 (Observation):
Examine the pedestal closely, especially the smooth, polished parts. Which of the three described fossil types (the Crinoid rings, the curved Brachiopod lines, or the honeycomb-like Michelinia coral) can you discover the most of here at first glance?
Question 2 (Diagenesis & Reflection):
Look for a number of clear cross-sections of Crinoid stems (the round rings). Take a close look at their shape. Are these rings all still perfectly round, or can you see that they have been flattened into ovals or have taken on unnatural curvatures due to the immense pressure during diagenesis? What does this specific shape tell you about the forces that have acted upon this stone?
Question 3 (Processing & Texture):
Feel and look at the difference between the rougher, unpolished parts of the pedestal and the smooth, gloss-polished parts. Why do you think we can study the internal structure (the inside and fine details) of the fossils much better on the polished section than on the rougher section?
(Tip: Think about what happens when you cut through a stone).
Assignment 4 (Photo):
Add a photo of yourself to your log. Take a photo of yourself or a unique personal item
(such as a trackable or a piece of paper with your team name) with the statue and/or the pedestal clearly visible in the background.
Please note: make sure you don't accidentally reveal the answers to the questions in your photo!
|
|
Banner
Heb je 'EarthCache' gevonden/beantwoord?
Dan mag je de banner aan je profielpagina toevoegen:
Hieronder de code voor de banner:
<br><center><a href="http://coord.info/GCBN723" target="_blank">
<img src="https://img.geocaching.com/43807738-a577-4dbb-98b4-96998a37f070.png" /></a></center><br>
|