Szkielet, nadszkielet, ...
To jest skrzynka EarthCache, nie ma fizycznego pojemnika. By ją zalogować musisz zaznajomić się z poniższym tekstem, udać się na miejsce wskazane przez koordynaty i wykonać następujące zadania:
- Wyjaśnij pojęcie "ziarna nadszkieletowe".
- Zmierz lub oszacuj wielkość ziaren szkieletu skały przy której stoisz. Z jakim rodzajem skały okruchowej mamy tutaj do czynienia?
- Znajdź okruchy nadszkieletowe i podaj ich średni rozmiar.
W odpowiedziach pomoże Ci poniższy tekst i obserwacja głazu pamiątkowego na miejscu wskazanym przez koordynaty.
Skały okruchowe (klastyczne) to skały osadowe zbudowane z okruchów (ziaren, klastów) i łączącego je spoiwa. Jeśli okruchy są pochodzenia wulkanicznego mówimy o skale piroklastycznej, jeśli natomiast pochodzą z procesów wietrzenia fizycznego innych skał, czyli pochodzą z rozpadu wcześniej istniejących skał magmowych, osadowych i metamorficznych, mówimy o skałach epiklastycznych (detrytycznych). I z taka właśnie skałą mamy tutaj do czynienia.
Skały epiklastyczne budują dwie grupy składników: szkielet ziarnowy i spoiwo. Skały pozbawione spoiwa nazywane są skałami okruchowymi luźnymi, są to np.: żwiry, piaski.
Główny podział i nazewnictwo skał okruchowych następuje przez określenie wielkości ziaren (frakcję), które budują skałę. Dzięki pomiarom metrycznym szkieletu ziarnowego czyli grupy ziaren, które objętościowo dominują i stanowią zasadniczy element budulcowy skały, możemy określić rodzaj badanej skały.
|
Frakcja
|
Wielkość ziaren |
Luźny osad |
Powstała skała |
| Iłowa |
< 0,002 mm |
Ił |
Iłowiec |
| Pyłowa |
0,002–0,063 mm |
Pył |
Mułowiec / Pyłowiec |
| Piaszczysta bardzo drobna |
0,063–0,125 mm |
Bardzo drobny piasek |
Bardzo drobnoziarnisty piaskowiec |
| Piaszczysta drobna |
0,125–0,25 mm |
Drobny piasek |
Drobnoziarnisty piaskowiec |
| Piaszczysta średnia |
0,25–0,5 mm |
Średni piasek |
Średnioziarnisty piaskowiec |
| Piaszczysta gruba |
0,5–1 mm |
Gruby piasek |
Gruboziarnisty piaskowiec |
| Piaszczysta bardzo gruba |
1–2 mm |
Bardzo gruby piasek |
Bardzo gruboziarnisty piaskowiec |
| Żwirowa drobna |
2–4 mm |
Drobny żwir |
Drobnoziarnisty zlepieniec / brekcja |
| Żwirowa średnia |
4–16 mm |
Żwir |
Zlepieniec / brekcja |
| Żwirowa gruba |
16–64 mm |
Gruby żwir |
Gruboziarnisty zlepieniec / brekcja |
| Kamienista |
64–256 mm |
Kamienie |
Zlepieniec głazowy / brekcja |
| Głazowa |
> 256 mm |
Głazy |
Megazlepieniec / Megabrekcja |
Zlepieniec – skała z obtoczonymi okruchami.
Brekcja – skała z ostrokrawędzistymi okruchami.
O ile pomiary frakcji piaskowej i żwirowej nie stanowią problemu nawet okiem nieuzbrojonym, o tyle frakcje ilastej i pylastej już tak. Przy szacowaniu tych frakcji można się wspomóc tzw. „próbą zęba”, polegającą na roztarciu małego fragmentu skały pomiędzy zębami. Pył, w którym zwykle obecny jest kwarc i skaleń, ma twardość wyższą od szkliwa zębowego i będzie „chrzęścił” podczas rozcierania. Rozcieranie skały zbudowanej z frakcji iłowej będzie niewyczuwalne, gdyż w niej występują głównie minerały ilaste, które mają bardzo niskie twardości.
Jeśli w skale klastycznej występują pojedyncze okruchy skalne o rozmiarach wyraźnie większych niż dominująca frakcja tworząca szkielet to nazywamy je okruchami nadszkieletowymi. Ich obecność zwykle związana jest z osadami rzecznymi, stożków napływowych i osadami deltowymi, a świadczy o zmiennej energii transportu, gwałtownych epizodach przepływu, słabym wysortowaniu osadu czy krótkim transporcie materiału.
Zapraszam do wnikliwej obserwacji skały znajdującej się na koordynatach początkowych.
______________________________________________________________
Bibliografia:
1. "Geomorfologia" - M. Klimaszewski
2. "Geologia. Ziemia i procesy egzogeniczne" pod red. A. Waśkowska