De toren Belvedère op het hoogste punt van Sonsbeek bestaat dit jaar 200 jaar. Tijd voor een jubileum earthcache in (volgens sommigen) het mooiste stadspark van Nederland.
De oude rivierbedding van de Sint Jansbeek
De Sint Jansbeek ontspringt in park Zypendaal en baant zich dan rustig een weg via park Sonsbeek – volgens sommigen het mooiste stadspark van Nederland – door het centrum van Arnhem, om uiteindelijk uit te monden in de Rijn. Bij de Sint Jansbeek ontstond rond 800 voor het begin van de jaartelling, de eerste bewoning. Hier ontstond in 1281 ook de eerste (watermolen) industrie. De Sint Jansbeek stond aan de basis van het ontstaan van de stad Arnhem. Tijd om even stil te staan bij deze bijzondere beek op een bijzondere plaats.
Het landschap van de Sint Jansbeek is gevormd tijdens de ijstijden. Waar nu de Sint Jansbeek rustig kabbelt, stroomde tijdens de laatste ijstijd een snelstromende, brede, smeltwaterrivier met verschillende zijarmen. In de ondergrond is dat nog duidelijk te zien.
Deze earthcache gaat over het ontstaan van de Sint Jansbeek en het landschap er omheen. Ontdek de unieke ecologische ontstaansgeschiedenis van de twee van de drie aaneengesloten parken Sonsbeek , Zijpendaal en Gulden Bodem. Ga op pad en geniet van het landschap en zijn prachtige vergezichten. De wandeling is circa 5 kilometer lang. Onderweg leer je van alles over de oude rivierbedding van de Jansbeek en andere wetenswaardigheden over Sonsbeek en Zypendaal.
Om het huidige landschap van te kunnen begrijpen moeten we zo’n 2,5 miljoen jaar terug in de tijd, naar het begin van het Pleistoceen, het geologisch tijdperk waarin de Veluwe zijn huidige vorm heeft gekregen. Even een korte aardrijkskundige opfrisles over de pleistocene ijstijden.
Rivierdelta
(bron: https://www.renkumsbeekdal.nl)
Het grootste deel van ons land is ontstaan als een rivierdelta. De ondergrond bestaat uit lagen grind, zand, leem en klei, afkomstig van gebergten in Midden- en Oost Europa. Al dit materiaal is in de loop van het Pleistoceen aangevoerd door de rivieren Schelde, Maas, Rijn en de Eridanos, een voormalige reusachtige rivier die miljoenen jaren geleden door Noord-Europa stroomde. Deze rivier had een enorm stroomgebied en transporteerde zand, grind en sediment naar wat nu de Oostzee is. De Eridanos wordt soms ook de “Baltische Rivier” of de “Europese Amazone” genoemd vanwege zijn omvang en invloed op het landschap. Deze rivier bestond tijdens het Oligoceen en Mioceen en is nu een begraven delta, bekend als de Eridanosdelta.
Doordat de bodem in het westen van ons land geleidelijk daalde, kwam er steeds weer ruimte om nieuwe lagen af te zetten bovenop oudere lagen. Daardoor bestaat de ondergrond van de Veluwe uit een honderden meters dik pakket opeen gestapelde laagjes grind, zand, leem en klei, afkomstig uit het achterland van de Maas en de Rijn.
IJstijden
Gedurende het Pleistoceen beleefde de aarde een aantal ijstijden. Tijdens de voorlaatste ijstijd (het Saalien, 238.000 tot 126.000 jaar geleden) drong landijs vanuit Scandinavië ook ons land binnen. Het kwam ca. 150.000 jaar geleden tot aan de lijn Haarlem – Nijmegen. Het front van het landijs bestond uit lange gletsjertongen.
Maximale ijsbedekking tijdens het Salien (bron: https://www.de-veluwenaar.nl)
Eén zo’n gletsjertong liep via de huidige IJsselvallei tot aan Düsseldorf. Tussen Apeldoorn en Holten was hij ca. 40 km breed en honderden meters dik. Een westelijke zijtak van deze gletsjer liep ten zuiden van Arnhem via Valburg naar Bergharen. Een andere gletsjertong liep door de Gelderse Vallei tot net voorbij Wageningen. Een oostelijke zijtak daarvan liep via Kootwijk en Harskamp tot Oud Reemst.
(bron: https://landschaplopen.com)
Spoelzandvlaktes
Onder de gletsjers liepen ‘s zomers enorme smeltwaterstromen die veel grond onder het ijs vandaan spoelden. Het weggespoelde grove materiaal (grind en zand) bleef liggen voor het front van het ijs en vormde daar een spoelzandvlakte of Sandr (afgeleid van ‘sandur’, het IJslandse woord voor zand). (Figuur 3). Het fijne materiaal (leem- en kleideeltjes) werden verder weggevoerd. Door het wegspoelen van de ondergrond kwam de basis van het ijs steeds lager te liggen: tientallen tot wel meer dan 100 meter dieper dan de omgeving.
(bron: https://www.renkumsbeekdal.nl)
Het ontstaan van stuwwallen
Wanneer zo’n diepliggende gletsjertong langer en breder werd, drukte hij de aangrenzende bodemlagen (het spoelzand en de rivierafzettingen daaronder) voor zich uit en opzij. De bodem was destijds tientallen meters diep bevroren en moest eerst worden losgebroken voordat hij kon worden verplaatst. Massieve aardschollen van honderden meters lang, breed en diep werden losgebroken, gekanteld en vervolgens opzij en over elkaar heen geschoven tot stuwallen van wel 200 m hoog. Daardoor staan in het binnenste van een stuwwal de oorspronkelijk horizontaal gelaagde rivierafzettingen schots en scheef.
(bron: https://prehistoriceurope.tumblr.com)
Bovenop een stuwwal vind je nu de laagjes grind, zand, leem en klei vlak naast elkaar aan de oppervlakte. Op de hellingen zijn deze sedimenten op den duur gemengd geraakt.
Loop van de rivieren
Tijdens de voorlaatste ijstijd (het Saalien) waren de rivierdalen van de Rijn en de Maas geblokkeerd door het landijs. Daardoor moesten zij hun oorspronkelijk noordwestelijke loop verleggen in westelijke richting. De Rijn liep door het dal van de Niers en voegde zich ten zuiden van de stuwwal Nijmegen-Mook bij de Maas. Samen liepen ze via een brede oerstroomvlakte door Brabant en Zuid-Holland naar de Noordzee. Na het Saalien nam de Rijn zijn noordwestelijke loop weer in. Eerst liep hij via het dal van de Oude IJssel en boog vervolgens ten noorden van Montferland af naar het westen. Later brak de Rijn door de stuwwal tussen Montferland en Kleef, waardoor de Gelderse Poort ontstond. Pas veel later (circa 500 na het begin van de jaartelling) ging een deel van het Rijnwater weer in noordelijke richting stromen via de IJsselvallei. Ten noorden van de Veluwe boog de IJssel af naar het westen en stroomde via de oerstroomvlakte van de Overijsselse Vecht door Noord-Holland naar de Noordzee.
In de Betuwe hebben de Rijn en Maas de spoelzandwaaier van de gletsjer in de Gelderse Vallei weggevaagd en de stuwwallen Dieren-Doorwerth, de Wageningse berg en de Grebbenberg geërodeerd tot steile hellingen.
Nieuwe landschappen
Aan het eind van het Saalien lag ons land er heel anders bij. Het landijs had de vlakke rivierdelta herschapen tot een heuvelachtig landschap met diepe gletsjerbekkens, hoge stuwwallen, spoelzandvlaktes en vlechtende rivieren. De hoogste en breedste stuwwal liep ten westen van de IJsselvallei, tussen Hattem en Dieren. Ten zuiden van Arnhem, tussen Dieren en Doorwerth, lag een stuwwal die was gevormd door de westelijke zijtak van de gletsjer in de IJsselvallei.
De gletsjer in de Gelderse Vallei had aan de westkant de Utrechtse Heuvelrug gevormd en aan de oostkant de stuwwal Lunteren-Wageningen. De oostelijke zijtak van deze gletsjer vormde het bekken van Otterlo met een kleinere stuwwal tussen Lunteren en Oud Reemst.
Ingesloten tussen deze vier stuwwallen ligt de Sandr van Schaarsbergen: een uitgestrekte spoelzandvlakte met daarin ondermeer het dal van Sint Jansbeek.
(bron: https://www.renkumsbeekdal.nl)
Na de ijstijd
De contouren van de Zuidwest-Veluwe zijn in de voorlaatste ijstijd (het Saalien, 238.000 tot 126.000 jaar geleden) gevormd door gletsjers in de Gelderse Vallei, het bekken van Otterlo, de IJsselvallei en het Rijndal. De huidige heuvelruggen zijn ontstaan als stuwwallen die door deze gletsjers zijn opgestuwd. Ook na het Saalien is er nog van alles veranderd aan het landschap. Door erosie zijn de stuwwallen afgevlakt. De gletsjerbekkens, die aanvankelijk wel 100 m diep waren, zijn opgevuld met materiaal dat van de stuwwallen afspoelde en met latere afzettingen van de rivieren.
Stuivend zand
In de laatste ijstijd (het Weichselien, 116.000 tot 11.700 jaar geleden) heeft het landijs ons land niet bereikt. Het was hier toen wel heel koud en droog, waardoor het landschap veranderde in een poolwoestijn met een diep-bevroren bodem. Er was vrijwel geen vegetatie, waardoor de wind vrij spel had op de losse sedimenten. Er moeten toen veel stormen zijn geweest, want er is op grote schaal materiaal uit de rivierdelta verplaatst in oostelijke richting en verderop weer blijven liggen bovenop oudere lagen.
Aan weerszijden van de stuwwallen is een metersdikke laag gordeldekzand afgezet. Ook in de Gelderse Vallei is dekzand afgezet. Dat is na de ijstijd opnieuw verstoven, waarbij langgerekte dekzandruggen gevormd.
Reliëfbeeld van de Ginkelsche Heide met stuifzandruggen (links) en de kronkelende voormalige loop van de Renkumse Beek (rechts van het midden). Deze wordt in het bovenste deel van de kaart gekruist door een bundel karresporen ((bron: https://www.renkumsbeekdal.nl).
Het fijnere materiaal (klei en leem) is verder weggevoerd en afgezet als löss in de dalen van de stuwwallen, de Achterhoek, Duitsland en Limburg. Toen na de laatste ijstijd de vegetatie weer was teruggekeerd, zijn op kleinere schaal opnieuw zandverstuivingen opgetreden. Dit gebeurde vooral in dekzandbodems en spoelzandvlaktes, die in droge toestand gemakkelijk verstuiven. In de middeleeuwen zijn door intensivering van het landgebruik door de mens opnieuw veel stuifzanden met paraboolduinen ontstaan.
Geologie van de Sint Jansbeek
In ‘Broloket’ kun je de ondergrondgegevens raadplegen. Daaruit blijkt dat een groot deel van de parken Zypendaal en Sonsbeek zich bevinden in de oude rivierbedding van wat nu de Sint Jansbeek is, maar wat tijdens de laatste ijstijd een snelstromende rivier was, die werd gevoed met het smeltwater van de gletsjers. Die smeltwaterrivier heeft in de loop der tijd het huidige dal van de Sint Jansbeek uitgesleten. Dat is nog goed te zien op de geologische kaart. Ook kun je hier duidelijk de andere (voormalige) uitlopers van die smeltwaterrivier zien, bijvoorbeeld de huidige Van Heemstralaan (lichtblauw), een belangrijke verbindingsweg van de wijk Gulden bodem. Maar ook de Parkweg met weide ernaast is zo’n uitloper. Ook kasteel Zypendaal met zijn tuin en vijvers is aangelegd in deze oude bedding.
De bedding van de smeltwaterrivier in de ondergrond (bron: www.broloket.nl)
Asymmetrische beekdalen
Uit de hoogtekaart blijkt dat de doorsnede van de benedenloop van de Sint Jansbeek een geleidelijke westhelling heeft en een steile oosthelling. Dat asymmetrische profiel is ontstaan in de laatste ijstijd, toen de bodem diep bevroren was. ‘s Winters bleef, bij de destijds overheersende westenwind, veel sneeuw liggen op de westhelling van het dal, in de luwte van de stuwwal. Op de oosthelling bleef minder sneeuw liggen. Bovendien smolt de sneeuw op de oosthelling al vroeg in het voorjaar door de straling van de middagzon. Pas later in het voorjaar smolt ook de sneeuw op de westhelling. Wanneer de bovenste laag van de bevroren ondergrond in de zomer ontdooide, kon de papperige bovenlaag over de bevroren ondergrond naar beneden glijden met snelheden van een paar centimeter tot een meter per jaar. Dat proces heet gelifluctie en trad vooral op bij hellingen aan de zuid- en westkant. De noorden oostkant kregen meer zonnewarmte en droogden sneller op. De zuid- en westkant bleven langer in de schaduw liggen en verloren minder vocht door verdamping. Door de gelifluctie vlakten de zuid- en westhellingen af en werden ze minder steil. De smeltwaterbeekjes werden bovendien naar de zuid- en oosthelling gedrongen. Die werden daardoor ondergraven en nog steiler. Zo ontstonden de asymmetrische dalen in het hoofddal van de Sint Jansbeek langs de Zijpendaalseweg, en de zijdalen van de Parkweg en de Van Heemstralaan.
Asymetirsch dal (bron: https://geografie.nl)
De linkerhelling (west) (zie tekening) is minder steil dan de rechterhelling (oost). Het profiel van het dal van de Sint Jansbeek ziet er ook zo uit met links de Burgemeesterswijk en rechts het Sonsbeekpark. In de voorlaatste ijstijd stuwde landijs uit Scandinavië het zand en grind dat eerder door rivieren was afgezet, op tot stuwwallen. Het smeltwater sleet daarin dalen uit. In de laatste ijstijd werden de dalen opgevuld met zand en grind van de stuwwallen (2). In de laatste ijstijd zette de wind löss af (3). De Sint Jansbeek sleet daarin een nieuwe geul uit (4). Beuken gedijen goed op löss. Waar beuken groeien, zit vaak löss in de grond. Beuken zijn de dominerende boomsoort in Sonsbeek. In Sonsbeek tref je nu behoorlijk grote hoogteverschillen aan over relatief korte afstanden. De Sint Jansbeek ligt voorbij de watermolen op 18 meter boven NAP, het hoogste punt van Sonsbeek (voet Belvédère) op 66 meter.
Droogdalen
De met zand en grind gevulde dalen vielen na de laatste ijstijd droog, want zonder de bevroren ondergrond kon het regen- en smeltwater er gemakkelijk in wegzakken. Daarom worden ze droogdalen genoemd. Later – na de middeleeuwen – heeft de mens onder in enkele diepgelegen droogdalen sprengen uitgegraven. Het water dat op de Veluwe in de grond zakt en via ondergrondse waterlagen naar Rijn en Betuwe stroomt, werd zo naar de oppervlakte gehaald. Zo kreeg Sint Jansbeek meer water en konden er tien watermolens draaien, zeven buiten en drie binnen de muren van de vestingstad. In de stadsparken liggen vier sprengkoppen.
Tijdens de laatste ijstijd bliezen de ijzige winden veel zand weg van de hoge delen. Daardoor vlakten deze enigszins af en ontstonden de plateaus van Hoogkamp en Alteveer. De grotere zanddeeltjes werd over korte afstand getransporteerd, de lichtere lössdeeltjes gingen hoger de lucht in en konden verder meegenomen worden. De dekzanden en löss werden in de luwte van de hogere hellingen afgezet op westhellingen van noord-zuiddalen. De afzettingen versterkten de asymmetrie van de dalen. Beuken gedijen goed op löss. Waar beuken groeien, zit vaak löss in de grond. Beuken zijn de dominerende boomsoort in Sonsbeek.
Cultuurlandschap
Het natuurlandschap met zijn stuwwallen, (droog)dalen en beken raakte in de warmere periode na de laatste ijstijd, die bijna 12.000 geleden ophield, begroeid en werd in de middeleeuwen door de mens in gebruik genomen. In de lage natte delen langs de Sint Jansbeek lagen weidegronden, op de hogere delen akkers. Op de warme, op het zuiden gerichte hellingen werd zelfs lang tabak verbouwd. En de Sint Jansbeek met zijn watermolens die meel, olie en papier produceerden, ontwikkelde zich tot het eerste industrieterrein van Arnhem. Daartoe werd de beek wel flink verbouwd. Het landschap dat we nu zien, is meer een cultuur- dan een natuurlandschap. Maar in de ondergrond is nog het oorspronkelijke landschap zichtbaar.
De cache
Deze earthcache gaat zoals gezegd over de oude rivierbedding van de Sint Jansbeek. De route is circa 5 km lang en begint bij WP 1. Vanaf daar volg je het pad naar WP 2 en zo verder. Uiteindelijk kom je weer uit waar je begon. Tussendoor moet je een aantal vragen beantwoorden over de geologie en het ontstaan van de oude rivierbedding van de Sint Jansbeek. De vragen staan vermeld bij de betreffende waypoints, maar gemakshalve ook hierna.
WP10
Vraag 1
waarom vertonen de zijarmen van de smeltwaterrivier hier zo’n grillig verloop ? (zie zonodig foto "De bedding van de smeltwaterrivier in de ondergrond").
WP 22
Vraag 2
Waar om je heen zie je bewijs van erosie in het landschap ?
Vraag 3
Hoe heeft de mens dit proces hier proberen op te stoppen / vertragen ?
WP39
Vraag 4
Wat was de stroomrichting van de smeltwaterrivier?
Vraag 5
Maakt het voor de doorwaadbaarheid uit of het zomer of winter was ?
WP 40
Vraag 6
Waarom eindigt / begint de zijarm van de smeltwaterrivier op de kruising Colenbranderstraat / Van Ruijsdaelstraat ? (zie zonodig foto “De bedding van de smeltwaterrivier in de ondergrond”)
WP 41
Vraag 7
Waarom is de oude rivierbedding hier zo veel breder dan elders ?
WP46
Vraag 8
Waarom bevindt de bedding van de Sint Jansbeek zich niet in het midden van de oude bedding van de smeltwaterrivier ?
Vraag 9
Als hier nooit mensen zouden zijn geweest, hoe zou dan de loop van de Sint Jansbeek dan geweest ?
De vragen zijn niet moeilijk als je de aangegeven route volgt en goed om je heen kijkt (en een beetje nadenkt). De tekst van de listing biedt ook al de nodige informatie. En foute antwoorden bestaan in dit verband eigenlijk niet. Stuur de antwoorden via een bericht via mijn profiel. De cache kun je alvast loggen en als uit de antwoorden blijkt dat je in ieder geval je best hebt gedaan om ter plaatse de juiste antwoorden te vinden, zal de log blijven staan. Zonodig neem ik contact met je op.
Foto’s bij de log zijn niet verplicht maar worden zeer gewaardeerd.
In de buurt van WP 1 is voldoende (betaalde) parkeergelegenheid. Gratis parkeren kan een stuk hogerop de Zypendaalse weg, of in (delen van) de wijk hier vlakbij.
Happy caching!
Marrakesj
English translation
The Old Riverbed of the Sint Jansbeek
Geocache Description:
The Belvedère tower, located at the highest point of Sonsbeek, is turning 200 years old this year. Time for a jubilee EarthCache in (according to some) the most beautiful city park in the Netherlands.
The Old Riverbed of the Sint Jansbeek
The Sint Jansbeek originates in Zypendaal Park and meanders peacefully through Sonsbeek Park – considered by some to be the most beautiful city park in the Netherlands – before flowing through the center of Arnhem and eventually emptying into the Rhine. Around 800 BCE, the first settlements arose along the Sint Jansbeek. In 1281, the area also became home to the first (water-powered) industrial activity. The Sint Jansbeek played a pivotal role in the founding of the city of Arnhem. Now is the perfect time to pause and reflect on this remarkable stream in a truly special location.
The landscape of the Sint Jansbeek was shaped during the ice ages. Where the stream now flows gently, a fast-moving, wide meltwater river with multiple tributaries once rushed through during the last ice age. This is still clearly visible in the subsurface.
This EarthCache focuses on the origins of the Sint Jansbeek and its surrounding landscape. Explore the unique ecological history of two of the three interconnected parks: Sonsbeek, Zypendaal, and Gulden Bodem. Set out on a journey and enjoy the scenery and its stunning vistas. The walk is approximately 5 kilometers long. Along the way, you’ll learn all about the old riverbed of the Jansbeek and other fascinating facts about Sonsbeek and Zypendaal.
To understand the current landscape, we need to go back 2.5 million years in time, to the beginning of the Pleistocene, the geological era in which the Veluwe acquired its current form. Let’s start with a brief geography refresher on the Pleistocene ice ages.
River Delta
Most of the Netherlands was formed as a river delta. The subsurface consists of layers of gravel, sand, loam, and clay, originating from mountain ranges in Central and Eastern Europe. Over the course of the Pleistocene, these materials were transported by the rivers Scheldt, Meuse (Maas), Rhine, and the Eridanos—a former massive river that flowed through Northern Europe millions of years ago. This river had an enormous drainage basin and carried sand, gravel, and sediment to what is now the Baltic Sea. The Eridanos is sometimes also called the “Baltic River” or the “European Amazon” due to its size and influence on the landscape. This river existed during the Oligocene and Miocene epochs and is now a buried delta, known as the Eridanos Delta.
Because the land in the western part of the Netherlands gradually subsided, new layers could continuously be deposited on top of older ones. As a result, the subsurface of the Veluwe consists of a hundreds of meters thick package of stacked layers of gravel, sand, loam, and clay, originating from the hinterlands of the Meuse and Rhine.
Ice Ages
During the Pleistocene, Earth experienced several ice ages. During the penultimate ice age (the Saalian, 238,000 to 126,000 years ago), land ice from Scandinavia advanced into our region. Around 150,000 years ago, it reached as far as the line between Haarlem and Nijmegen. The front of the land ice consisted of long glacier tongues.
One such glacier tongue extended via the current IJssel Valley as far as Düsseldorf. Between Apeldoorn and Holten, it was about 40 km wide and hundreds of meters thick. A western branch of this glacier ran south of Arnhem, via Valburg to Bergharen. Another glacier tongue moved through the Gelderse Valley as far as just past Wageningen. An eastern branch of this glacier extended via Kootwijk and Harskamp to Oud Reemst.
Outwash Plains
Beneath the glaciers, enormous meltwater streams flowed in the summers, washing away large amounts of material from under the ice. The coarse material (gravel and sand) that was carried away settled in front of the ice, forming an outwash plain or sandr (derived from the Icelandic word sandur, meaning sand). (Figure 3) The finer material (silt and clay particles) was carried further away. As the subsurface was eroded, the base of the ice sank tens to over 100 meters lower than the surrounding area.
Formation of Push Moraines (Stuwwallen)
When a deeply situated glacier tongue grew longer and wider, it pushed the adjacent soil layers (the outwash sand and river deposits beneath it) forward and sideways. At the time, the ground was frozen tens of meters deep and had to be broken loose before it could be moved. Massive earth slabs, hundreds of meters long, wide, and deep, were broken free, tilted, and then shoved over and alongside each other, forming push moraines (stuwwallen) up to 200 meters high. As a result, the originally horizontally layered river deposits in the interior of a push moraine now stand at odd angles.
Today, the surface of a push moraine features layers of gravel, sand, loam, and clay lying side by side. On the slopes, these sediments have gradually become mixed over time.
River Courses
During the penultimate ice age (the Saalian), the river valleys of the Rhine and Meuse were blocked by the land ice. As a result, they had to shift their original northwestward course to a westward direction. The Rhine flowed through the valley of the Niers and joined the Meuse south of the Nijmegen-Mook push moraine. Together, they ran via a wide ancient river plain through Brabant and South Holland to the North Sea.
After the Saalian, the Rhine resumed its northwestward course. Initially, it flowed through the valley of the Oude IJssel, then turned westward north of Montferland. Later, the Rhine broke through the push moraine between Montferland and Kleve, creating the Gelderse Poort (Guelders Gate). Much later (around 500 CE), part of the Rhine’s water began flowing northward again through the IJssel Valley. North of the Veluwe, the IJssel turned westward and flowed via the ancient river plain of the Overijsselse Vecht through North Holland to the North Sea.
In the Betuwe region, the Rhine and Meuse have eroded the outwash fan of the glacier in the Gelderse Valley and worn down the push moraines of Dieren-Doorwerth, the Wageningse Berg, and the Grebbenberg into steep slopes.
New Landscapes
By the end of the Saalian, our country looked very different. The land ice had transformed the flat river delta into a hilly landscape with deep glacier basins, high push moraines, outwash plains, and braided rivers. The highest and widest push moraine ran west of the IJssel Valley, between Hattem and Dieren. South of Arnhem, between Dieren and Doorwerth, lay a push moraine formed by the western branch of the glacier in the
IJssel Valley
The glacier in the Gelderse Valley had formed the Utrechtse Heuvelrug on its western side and the Lunteren-Wageningen push moraine on its eastern side. The eastern branch of this glacier created the Otterlo Basin, with a smaller push moraine between Lunteren and Oud Reemst.
Enclosed by these four push moraines lies the Sandr of Schaarsbergen: an extensive outwash plain that includes the valley of the Sint Jansbeek.
After the Ice Age
The contours of the Southwest Veluwe were shaped during the penultimate ice age (the Saalian, 238,000 to 126,000 years ago) by glaciers in the Gelderse Valley, the Otterlo Basin, the IJssel Valley, and the Rhine Valley. The current ridges originated as push moraines pushed up by these glaciers. Even after the Saalian, the landscape continued to change. Erosion flattened the push moraines, and the glacier basins, which were initially up to 100 meters deep, filled with material eroded from the push moraines and later river deposits.
Drifting Sand
During the last ice age (the Weichselian, 116,000 to 11,700 years ago), the land ice did not reach our country. However, the climate was extremely cold and dry, transforming the landscape into a polar desert with a deeply frozen subsoil. Vegetation was almost nonexistent, allowing the wind to freely move loose sediments. There must have been many storms, as large amounts of material from the river delta were transported eastward and deposited on top of older layers elsewhere.
On either side of the push moraines, a meter-thick layer of banded cover sand was deposited. Cover sand also settled in the Gelderse Valley. After the ice age, this sand was remobilized by the wind, forming elongated cover sand ridges.
The finer material (clay and loam) was carried further and deposited as loess in the valleys of the push moraines, the Achterhoek, Germany, and Limburg. After the last ice age, as vegetation returned, smaller-scale sand drifting occurred again. This happened especially in cover sand soils and outwash plains, which easily blew in dry conditions. In the Middle Ages, intensified land use by humans led to the formation of new parabolic dunes from drifting sands.
Geology of the Sint Jansbeek
In ‘Broloket’, you can consult subsurface data. This reveals that large parts of Zypendaal and Sonsbeek parks lie within the old riverbed of what is now the Sint Jansbeek—but which, during the last ice age, was a fast-flowing river fed by glacier meltwater. Over time, this meltwater river carved out the current valley of the Sint Jansbeek, a feature still clearly visible on geological maps. You can also see the other (former) tributaries of this meltwater river, such as the current Van Heemstralaan (light blue), a major connecting road in the Gulden Bodem district, and the Parkweg with its adjacent meadows. Even Kasteel Zypendaal, with its garden and ponds, was built within this old riverbed.
Asymmetrical Stream Valleys
The elevation map shows that the cross-section of the lower course of the Sint Jansbeek has a gradual west-facing slope and a steep east-facing slope. This asymmetrical profile formed during the last ice age, when the ground was deeply frozen. In winter, with the prevailing westerly winds, much of the snow accumulated on the west-facing slope of the valley, sheltered by the push moraine. Less snow settled on the east-facing slope. Additionally, the east-facing slope received early spring sunlight, causing its snow to melt sooner. The west-facing slope’s snow melted much later in spring.
When the upper layer of the frozen subsoil thawed in summer, the soggy top layer could slide down over the still-frozen ground at speeds of a few centimeters to a meter per year. This process is called solifluction and occurred primarily on south- and west-facing slopes. The north- and east-facing slopes received more solar heat and dried faster. The south- and west-facing slopes remained in shadow longer and lost less moisture to evaporation. Through solifluction, the south- and west-facing slopes became flatter and less steep, while the meltwater streams were pushed toward the south- and east-facing slopes, undercutting them and making them steeper.
This process created the asymmetrical valleys in the main valley of the Sint Jansbeek along the Zijpendaalseweg, as well as the side valleys of the Parkweg and Van Heemstralaan.
The left slope (west) (see diagram) is less steep than the right slope (east). The profile of the Sint Jansbeek valley looks the same, with the Burgemeesterswijk on the left and Sonsbeek Park on the right.
During the penultimate ice age, land ice from Scandinavia pushed up the sand and gravel previously deposited by rivers into push moraines. The meltwater then eroded valleys into them. In the last ice age, the valleys were filled with sand and gravel from the push moraines (2). During the last ice age, wind deposited loess (3). The Sint Jansbeek then carved a new channel into this (4).
Beech trees thrive in loess. Where beech trees grow, loess is often found in the soil. Beech is the dominant tree species in Sonsbeek. Today, Sonsbeek features significant elevation differences over relatively short distances. The Sint Jansbeek, beyond the watermill, lies at 18 meters above NAP, while the highest point of Sonsbeek (the foot of the Belvedère) reaches 66 meters.
Dry Valleys
After the last ice age, the valleys filled with sand and gravel dried out, as rain and meltwater could easily seep away without the frozen subsoil. These are called dry valleys. Later—after the Middle Ages—humans dug springs (sprengen) in some of the deeper dry valleys. The water that sinks into the ground on the Veluwe and flows through underground layers toward the Rhine and Betuwe was brought to the surface this way. This increased the water supply to the Sint Jansbeek, allowing ten watermills to operate: seven outside and three within the walls of the fortified city. Four springheads (sprengkoppen) are located in the city parks.
During the last ice age, icy winds blew much of the sand away from the higher areas, slightly flattening them and creating the plateaus of Hoogkamp and Alteveer. Larger sand particles were transported only a short distance, while lighter loess particles rose higher into the air and could be carried farther. The cover sands and loess settled in the sheltered areas of north-south valleys, particularly on the west-facing slopes. These deposits reinforced the asymmetry of the valleys.
Beech trees thrive in loess. Where beech trees grow, loess is often found in the soil. Beech is the dominant tree species in Sonsbeek.
Cultural Landscape
After the last ice age—nearly 12,000 years ago—the natural landscape with its push moraines, (dry) valleys, and streams became overgrown. In the Middle Ages, humans began using it. The low, wet areas along the Sint Jansbeek were used as meadows, while the higher areas were cultivated as fields. Even warm, south-facing slopes were used to grow tobacco. The Sint Jansbeek, with its watermills producing flour, oil, and paper, became Arnhem’s first industrial area. To accommodate this, the stream was significantly modified.
The landscape we see today is more of a cultural landscape than a natural one. However, the original landscape is still visible in the subsurface.
The Cache
As mentioned, this EarthCache focuses on the old riverbed of the Sint Jansbeek. The route is approximately 5 km long and starts at WP 1. From there, follow the path to WP 2 and continue onward. Eventually, you’ll return to your starting point. Along the way, you’ll need to answer a few questions about the geology and formation of the old riverbed of the Sint Jansbeek. The questions are listed at the corresponding waypoints, but for convenience, they’re also included below.
Waypoints
WP 01: Mill site Witte Watermill (start)
From here, you have a good view of the Sint Jansbeek, which flows peacefully towards the center of Arnhem. To the left and right of the Jansbeek, the old riverbed is still clearly visible, enclosed by the moraine of Sonsbeek Park on one side (left) and the Mayor's Quarter on the other (right). Time to set off.
WP 03: Bridge in front of the white watermill
From here, you can clearly see the old bed of the meltwater river. On the left, the river flowed all the way to the houses on Zypendaalse Weg, (road) and on the right, to the moraine ridge on which Huis Sonsbeek, built in 1744 and known as the “White Villa,” is constructed.
WP 04: View of the old riverbed
Here you can clearly see the old riverbed. The Sint Jansbeek was raised considerably here in the Middle Ages to facilitate the supply of water to the white watermill.
WP 05: Bridge at fountain pond
If you look towards Sonsbeek House, you see the steep left bank on the left and the sloping right bank of the asymmetrical valley on the right.
WP 06 (via)
WP 07: View of Arnhem
From here you have a beautiful view of the city.
WP 08: Boiler House
This is the former boiler house of Sonsbeek House
WP 09: Signpost
Signpost
WP 10: Belvedere
The tower is built on the highest point of the moraine, 70 meters above sea level. The tower is accessible from June through August every last Sunday of the month between 13:30 and 16:00 (check natuurcentrumarnhem.nl in advance). From the top, you have a beautiful view over the moraines. Take the (other) stairs down.
Question 1: why do the side arms of the meltwater river show such an irregular course here? (if necessary, see photo "The bed of the meltwater river in the subsurface").
WP 11: Moraine
Descend the moraine to the old riverbed.
WP 12: Moraine
Between the trees in front of you, you can already see the old bed of the meltwater river.
WP 13: Old riverbed (tributary)
You walk along the old riverbed, downstream, parallel to the moraine (on the left).
WP 14: Old riverbed (tributary)
You are still in the old riverbed. Here you can clearly see the difference between the left bank (steep) and the right bank (gently sloping). This is the result of the difference in heating by the sun.
WP 15: Springhead
This is one of the springheads in Sonsbeek and Zypendaal parks. Here, rainwater rises from the ground. The springhead was dug by humans to provide the Sint Jansbeek with sufficient water for the watermills.
WP 16 Old riverbed (tributary)
You are still in the old riverbed. Here, too, the difference between the left bank (the steep moraine) and the right bank (gently sloping) is clear.
WP 17: Old riverbed (main branch)
You are back in the main branch of the meltwater river. You are walking upstream. Here, the riverbed continues all the way to the Zypendaalseweg on the left side. A side branch flowed into the river here from the right.
WP 18: Old riverbed (main branch)
You are walking in the old bed of the main branch, upstream. To the right is the steep left bank of the moraine, and to the left the sloping right bank.
WP 19: A French touch
On the right (and left) side of the Sint Jansbeek, terraces were created in the 19th century as part of a French-style landscape garden. The Sint Jansbeek also flows through the ponds constructed during the same period here.
WP 20: moraine
Walk up the steep moraine.
WP 21: moraine (via)
WP 22: Top of the moraine
You are standing here on top of the moraine. The bed of the meltwater river, lower in the valley, was formed by erosion. That geological process continues steadily to this day. Here too (or perhaps especially) on top of the moraine.
Question 2: Where around you do you see evidence of erosion in the landscape ?
Question 3: How has man tried to stop / slow down this process here ?
Descend downwards.
WP 23: moraine (via)
WP 24: moraine (via)
WP 25: At the foot of the moraine
On the left stands the Governor's House. The governor of the Zypendaal estate lived here until 1936. His task was to manage the estate and the associated buildings on behalf of the family. When the estate was transferred to the municipality of Arnhem, that position ceased to exist.
WP 26: View of the old riverbed
From here, you have a good view of the meltwater riverbed. You can clearly see the difference between the steep right bank and the sloping left bank.
WP 27: Left bank of the old riverbed
From here, you have a good view of the meltwater riverbed. You can clearly see the difference between the steep right bank and the gently sloping left bank. Here, you can also clearly see the asymmetrical valley. The castle stands exactly in the middle of the current course of the Sint Jansbeek. The castle dates from 1750. It was built close to the site where another country house had stood for 200 years.
WP 28: Origin of the Sint Jansbeek
The Sint Jansbeek originates here. The source was further excavated by humans to provide the Sint Jansbeek with sufficient water for the watermills. In doing so, it has effectively also become a springhead.
WP 29: At the foot of the moraine (via)
WP 30: View of infiltration field
On this field, rainwater is collected (at the lowest point) for, among other things, feeding the springs of the Sint Jansbeek.
WP 31: Old riverbed (via)
The Zypendaalse on your right marked the right bank of the meltwater river. Across the road lies Arnhem's third connected city park: Gulden Bodem. At the entrance you will find “The Three Gatekeepers”, three sweet chestnut trees over 350 years old. The thickest has a circumference of 7 meters. That is the second thickest sweet chestnut in the Netherlands. The thickest of the Three Gatekeepers is the second thickest sweet chestnut in the Netherlands.
WP 32: Old riverbed (center)
You are still walking in the old bed of the meltwater river. From here, you have a good view of the left and right banks and can clearly see the differences. To the right is the rolling Gulden Bodem and to the left the Sonsbeek moraine. On your right is also the former orangery of the castle. Now used as an office by Gelders Landschap en Kastelen.
WP 33: Old riverbed (center)
Here you have a beautiful view of the old riverbed and the park laid out in it.
WP 34: Old riverbed
Here you have a beautiful view of the old riverbed and the park laid out in it.
WP 35: Old riverbed (via)
WP 36: Old riverbed (via)
WP 37: Old riverbed (via)
WP 38: Right bank of old riverbed
You are now looking at the right bank of the meltwater river. Where the Zypendaalseweg runs now, the river flowed at that time. The road still follows the old riverbed. Cross the road here to Johannes Vermeerstraat in the Gulden Bodem district. Watch out for traffic.
WP 39: Right bank of old riverbed
You are back on dry land.
Question 4: what was the direction of flow of the meltwater river ?
Question 5: does it matter for fordability whether it was summer or winter ?
A little further on, Johannes Vermeerstraat crosses Van Heemstralaan, a branch of the meltwater river. This part of the road has a slight slope, in contrast to the steep section on the other side of Van Heemstralaan. Because Van Heemstralaan itself also runs through an asymmetrical valley.
WP 40: Old riverbed (tributary)
The intersection of Johannes Vermeerstraat and Van Heemstralaan. Here you can clearly see the difference in the slope of the valley on both sides of the river's tributary. Where Van Heemstralaan crosses Zypendaalseweg, the river's tributary used to flow into the main stream.
Question 6: why does the tributary of the meltwater river end at the intersection of Colenbranderstraat / Van Ruijsdaelstraat? (see photo The meltwater riverbed in the subsurface if necessary)
WP 41: Delta meltwater river
Here, the side arms of Van Heemstralaan and Parklaan flowed into the main stream. The river was well over 200 meters wide here. The house to your right behind you is “De Teerplaats”. Until 1883, the marksmen's guild met here to “consume pottery”. The name therefore has nothing to do with tar (teer).
Question 7: why is the old riverbed so much wider here than elsewhere ?
WP 42: Old riverbed
Follow the course of the meltwater river a short distance down the Zypendaalseweg. At the time, the river was many times wider than the current road. It flowed on to the moraine of Sonsbeek Park, on your right, for more than 100 meters.
WP 43: Old riverbed (main branch) (via)
WP 44: Old riverbed (main branch)
You are back in the middle of the old riverbed. From the Swan Bridge, you have a good view of both slopes of the asymmetrical valley.
WP 45: Old riverbed (main branch)
WP 46: Molenplaats (end)
Completed! Now answer the last questions.
Question 8: why is the bed of the Sint Jansbeek not located in the middle of the old bed of the meltwater river?
Question 9: if people had never been here, what would the course of the Sint Jansbeek have been like?
For your convenience, all questions are listed again below.
Questions
WP10
Question 1: Why do the tributaries of the meltwater river here have such an irregular course? (See the photo “The bed of the meltwater river in the subsurface” if needed.)
WP 22
Question 2: Where around you do you see evidence of erosion in the landscape?
Question 3: How has man tried to stop or slow down this process here?
WP39
Question 4: What was the flow direction of the meltwater river?
Question 5: Does it make a difference for wading (through the river) whether it’s summer or winter?
WP 40
Question 6: Why does the tributary of the meltwater river end/begin at the intersection of Colenbranderstraat and Van Ruijsdaelstraat? (See the photo “The bed of the meltwater river in the subsurface” if needed.)
WP 41
Question 7: Why is the old riverbed here so much wider than elsewhere?
WP46
Question 8: Why isn’t the bed of the Sint Jansbeek located in the center of the old meltwater riverbed?
Question 9: If man had never been here, how would the course of the Sint Jansbeek have looked?
The questions aren’t difficult if you follow the indicated route, observe your surroundings carefully (and think a little). The information in the cache listing also provides plenty of clues. And in this context, “wrong” answers don’t really exist. Send your answers via a message on my profile.
You can go ahead and log the cache. If it’s clear from your answers that you’ve made a genuine effort to find the correct responses on-site, your log will remain. If necessary, I’ll contact you.
Photos in your log aren’t mandatory but they’re highly appreciated.
There’s plenty of paid parking available near WP 1. Free parking is possible further uphill on Zypendaalseweg or in parts of the nearby neighbourhood.
Hopefully, this earthcache was educational and fun. I look forward to your response and photo(s).
Happy caching!
Marrakesj