Cykl skalny
To jest skrzynka EarthCache, nie ma fizycznego pojemnika. By ją zalogować musisz zaznajomić się z poniższym tekstem, udać się na miejsce wskazane przez koordynaty i wykonać następujące zadania:
1. W Kamiennym Ogrodzie ustawiono kilkadziesiąt różnych bloków skalnych, przyjrzyj się im, wybierz dwa różne przyporządkuj je do konkretnych miejsc (1, 2, 3, 4 lub 5) w poniższym schemacie cyklu skalnego.
Schemat cyklu skalnego ("Geologia. Ziemia i procesy egzogeniczne" pod red. A. Waśkowska)
2. Opisz przynajmniej po jednym procesie, który sprawiły, że wybrane przez Ciebie skały mogła powstać.
3. Zrób zdjęcie sobie, swojemu nickowi lub przedmiotowi w Kamiennym Ogrodzie w Moryniu.
W odpowiedziach może pomóc Ci poniższy tekst.
Kamienny Ogród w Moryniu jest wyjątkowym lapidarium czyli plenerową ekspozycją głazów, prezentującym bogactwo skał pozostawionych na Pomorzu Zachodnim przez lądolód skandynawski. Przez tysiące lat potężna masa lodu transportowała fragmenty skał z terenów dzisiejszej Szwecji i Finlandii na odległość setek kilometrów, by po ustąpieniu lodowca pozostawić je w krajobrazie północnej Polski jako głazy narzutowe, zwane eratykami.
Wśród zgromadzonych tutaj głazów znajdują się skały magmowe, metamorficzne i osadowe – świadkowie różnych etapów nieustannie trwającego cyklu skalnego. Choć dziś spoczywają obok siebie, każda z nich powstała w odmiennych warunkach i przeszła własną geologiczną drogę obejmującą krystalizację magmy, przeobrażenia pod wpływem temperatury i ciśnienia lub osadzanie materiału skalnego. Kamienny Ogród pozwala prześledzić te procesy i spojrzeć na skały jako elementy wielkiego, trwającego od miliardów lat geologicznego obiegu materii.
Głęboko w gorącym wnętrzu Ziemi nieprzerwanie działają potężne siły geologiczne, które wciąż kształtują powierzchnię naszej planety. Procesy te nazywamy endogenicznymi. Główne jej źródła to energia radiogeniczna, powstająca podczas rozpadu pierwiastków promieniotwórczych (m.in. uranu, toru i potasu), oraz ciepło resztkowe i energia grawitacyjna związane z formowaniem się planety. To właśnie te mechanizmy dostarczają większości energii wnętrza Ziemi.
Rozkład temperatur we wnętrzy Ziemii (A,B) oraz w litosferze (C) ("Geologia. Ziemia i procesy endogeniczne" pod red. A. Waśkowska)
W płaszczu Ziemi zachodzi konwekcja termiczna – gorąca materia unosi się ku górze, oddaje ciepło, a następnie opada. Ten ciągły ruch napędza przemieszczanie się płyt tektonicznych. Choć ich prędkość wynosi zaledwie kilka centymetrów rocznie, generowane siły prowadzą do powstawania gór, trzęsień ziemi i aktywności wulkanicznej. Temperatura we wnętrzu Ziemi rośnie wraz z głębokością i w jądrze przekracza 5000°C. W połączeniu z ogromnym ciśnieniem umożliwia to powolne odkształcanie i przepływ skał w głębi planety, podczas gdy zewnętrzna litosfera pozostaje sztywna. To właśnie na granicach tych stref zachodzą najintensywniejsze procesy endogeniczne, widoczne na powierzchni Ziemi.
Tutaj natomiast pod wpływem czynników zewnętrznych zachodzą procesy egzogenicznie – czyli te kształtujące powierzchnię naszej planety. Są to zarówno procesy niszczące jak i twórcze. Wszystkie one dzieją się cyklicznie i powtarzalnie, a ciągłe przemiany skorupy ziemskiej określamy mianem cyklu skalnego.
Cykl skalny (cykl geologiczny) – to szereg procesów prowadzących do powstania skał, ich przeobrażenia i niszczenia. Są to procesy naturalne, w których następuje obieg materii pomiędzy skałami. W ich wyniku jedne typy skał przekształcają się w inne typy.
Masy skalne podlegają ciągłym ruchom we wnętrzu Ziemi. Część skał trafia w warunki wysokiej temperatury, gdzie ulega częściowemu lub całkowitemu przetopieniu, tworząc stop skalny – magmę. Każdy z trzech głównych typów skał (magmowe, osadowe i metamorficzne) może ulec temu procesowi i ponownie przekształcić się w nową skałę magmową.
Podczas procesów tektonicznych, zwłaszcza orogenezy, skały ulegają wypiętrzeniu i tworzą góry. Na powierzchni Ziemi są następnie poddawane działaniu atmosfery, hydrosfery i biosfery, gdzie zachodzą procesy wietrzenia i erozji.
Procesy te prowadzą do rozpadu skał, a powstały materiał w postaci ziaren jest transportowany – głównie siłą grawitacji, wody, lodu lub wiatru – do niżej położonych obszarów. Tam ulega gromadzeniu w procesie sedymentacji, tworząc osady.
Z czasem luźny materiał skalny przekształca się w zwięzłą skałę osadową w wyniku diagenezy (kompakcji i cementacji). Skały osadowe mogą również powstawać poprzez krystalizację minerałów z roztworów oraz w wyniku działalności organizmów żywych (skały biogeniczne).
Skały poddane działaniu wysokiej temperatury i ciśnienia ulegają przemianom fizycznym i chemicznym, prowadząc do powstania skał metamorficznych. Procesy te obejmują różne typy metamorfizmu, m.in. regionalny, kontaktowy, impaktowy, dynamiczny (dynamometamorfizm) oraz metasomatozę.
Cykl skalny nie musi tworzyć zamkniętego i uporządkowanego schematu, a procesy nie muszą przechodzić kolejno. Szacuje się, że obieg jednego pełnego cyklu trwa około 50 – 90 mln lat, a wydarzają się one raz za razem.
______________________________________________________________
Bibliografia:
1. "Geologia. Ziemia i procesy egzogeniczne" pod red. A. Waśkowska