Struikelstenen in Heerenveen Multi-Cache

De Stolpersteine van Heerenveen

Verhalen van mensen die nooit vergeten mogen worden

Wie door het centrum van Heerenveen loopt, kan gemakkelijk over de kleine messing steentjes heen kijken. Toch vertellen deze Stolpersteine, of op z'n Fries stroffelstiennen, een geschiedenis die diep verbonden is met Heerenveen.

Op de stenen staan namen van mensen die hier woonden, werkten, hun winkel hadden, kinderen grootbrachten of gewoon deel uitmaakten van de Heerenveense samenleving. Het waren geen anonieme slachtoffers. Het waren buren, winkeliers, artsen, leraren, echtgenoten, ouders en kinderen.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd hun Joodse afkomst door de nazi's gebruikt om hen te vervolgen. Sommigen werden gedeporteerd en vermoord in Auschwitz of Sobibor. Anderen stierven al eerder, onder omstandigheden die rechtstreeks met de vervolging samenhingen. Eén van de stenen vertelt zelfs het verhaal van iemand die door onderduik aan deportatie probeerde te ontkomen.

De eerste twaalf Heerenveense Stolpersteine werden op 12 april 2022 gelegd door de Duitse kunstenaar Gunter Demnig, de bedenker van het Stolpersteine-project. Ze liggen op vijf plaatsen in het centrum. In 2025 kwam er een dertiende steen bij aan de Burgemeester Falkenaweg.

Deze tocht is vanaf het aangegeven parkeerplaats ongeveer 6 kilometer.  De cache vertelt de verhalen van de mensen die hier woonden. Het zijn verhalen over gewone mensen, zoals u en ik, maar met een ongewoon en triest einde. Bij elke steen vindt u een vraag die u ter plaatse kunt beantwoorden.

Praktische informatie:

• Parkeren: U kunt uw auto gratis parkeren bij het Abe Lenstra Stadion. In het centrum zijn ook voldoende parkeermogelijkheden, maar houd daar rekening met betaald parkeren.
• De route: De route is zowel wandelend als op de fiets te leggen. U kunt de waypoints in willekeurige volgorde bezoeken, al is het het meest logisch om in het zuiden te beginnen.

Burgemeester Falkenaweg 131 – Salomon Machiel Noach

En dan komen we bij de jongste Stolperstein van Heerenveen, aan de Burgemeester Falkenaweg 131.

Deze steen werd op 15 april 2025 gelegd. Het is de dertiende Stolperstein van Heerenveen.

De steen is voor:

Salomon Machiel Noach.
geboren op 31 december 1879 in Deventer
overleden op 3 december 1944 in Heerenveen.

Noach kwam in 1910 naar Heerenveen als leraar Nederlands aan de Rijks-HBS aan de Fok. Hij trouwde met de niet-Joodse muziek- en zanglerares Johanna Waage.  Uit het huwelijk zijn geen kinderen bekend, Johanna heeft de oorlog overleefd.

Hij was meer dan alleen leraar. Hij hield zich bezig met literatuur en toneel en werkte achter de schermen mee aan de jaarlijkse feestavonden in het Posthuis. Zijn vrouw speelde eveneens een belangrijke rol in het muzikale leven van Heerenveen.

Maar ook hij kreeg te maken met de steeds verdergaande Jodenvervolging.

In november 1940 werd hij al uit zijn functie als leraar gezet. Vervolgens werd het voor hem steeds moeilijker om als schrijver en literatuurliefhebber actief te blijven. Na de instelling van de Kultuurkamer in 1941 mocht hij ook niet meer publiceren.

Eind 1942 werd Noach opgenomen in het ziekenhuis. Dat was in feite ook een vorm van onderduik. Hij had zich kritisch uitgelaten over nazi-literatuur en liep gevaar.

Hij wist uit handen van de bezetter te blijven, maar niet van de gevolgen van de oorlog.

Op 3 december 1944 overleed hij in het ziekenhuis in Heerenveen aan de gevolgen van zijn ziekte en operatie. Hij werd later begraven op de Joodse begraafplaats in Deventer.

Zijn Stolperstein is daarmee anders dan de meeste andere Heerenveense stenen. Hij werd niet naar Auschwitz of Sobibor gedeporteerd, maar zijn leven werd wel rechtstreeks door de nazi-vervolging getekend.

Vraag A: Wat is de voornaam van de huidige bewoonster? antwoord = aantal letters naam is A.

Molenstraat 8 – Jeltje en Salomon van Loon

Dan komen we bij: Molenstraat 8.

Hier liggen twee stenen naast elkaar:

Jeltje van Loon-Smeer
en
Salomon van Loon.

Het echtpaar woonde en werkte hier. Zij dreven in het pand een manufacturenzaak. Jeltje had de zaak van haar vader overgenomen en samen probeerden zij hun bestaan op te bouwen. Het was geen rijke onderneming, maar ze konden het hoofd boven water houden. Toen de Duitse bezetting kwam, veranderde hun leven volledig.

In 1942 werden Jeltje en Salomon weggevoerd naar Westerbork. Vanuit Westerbork werden zij naar Auschwitz gedeporteerd.

Op 23 november 1942 werden zij daar vermoord.

Er is bij deze plek bovendien een bijzonder tastbare herinnering bewaard gebleven: een gouden horloge dat Jeltje tijdens de oorlog in bewaring had gegeven. Het horloge bleef jarenlang verborgen en kwam uiteindelijk, 77 jaar later, weer boven water. Nabestaanden schonken het vervolgens aan Museum Heerenveen

Daardoor is het verhaal van Jeltje en Salomon niet alleen een naam op een steen. Er is nog een voorwerp dat letterlijk door hun handen kan zijn gegaan.

Vraag B: Op de metalen regenafvoer staat een wit getal. Het getal is  antwoord B.

Schoolsteeg 4 – drie levens

Vanaf de Asterstraat gaat het verhaal verder naar Schoolsteeg 4. Hier liggen drie stenen:

• Johanna Bloch
• Mietje Smeer-Slager
• Aron Smeer

Johanna Bloch was een bekende verschijning in het vooroorlogse Heerenveen. Ze werd ook wel “Hannapoes”genoemd.

Ze was nooit getrouwd en verdiende haar brood met de verkoop van textiel. Met een pak textiel onder haar arm trok ze door Heerenveen en de omgeving om haar waren te verkopen. Ze was daarmee een vertrouwd gezicht voor veel inwoners. Johanna maakte de Holocaust uiteindelijk niet mee zoals de meeste andere slachtoffers op deze route.

Zij overleed al op 2 februari 1941, na een kort ziekbed. Ze werd begraven op de Joodse begraafplaats in Heerenveen

Juist daardoor vertelt haar steen een ander verhaal. De tekst op de steen herinnert aan een Joodse vrouw die in Heerenveen leefde en daar ook haar laatste dagen doorbracht, nog voordat de deportaties van de Heerenveense Joodse bevolking begonnen.

Aron en Mietje Smeer

Bij Johanna liggen de stenen van Aron Smeer en Mietje Smeer-Slager.

Hun verhaal is verbonden met de Joodse gemeenschap van Heerenveen en met het huis in de Schoolsteeg. Aron werd in 1943 naar Auschwitz gedeporteerd en daar op 21 januari 1943 vermoord. Mietje kwam op 25 december 1942 in Westerbork om het leven.

Wanneer je hier staat, zie je eigenlijk drie verschillende levens die samenkomen op een klein stukje stoep: een bekende Heerenveense verkoopster en twee leden van de familie Smeer.

Vraag C: boven deur hangt een bak met een getal.  Het zwarte cijfer van dit getal is antwoord  C.

Lindegracht 13 – Samuel Wolf

Aan de Lindegracht 13 ligt één Stolperstein, voor Samuel Wolf, geboren in 1881.

Samuel Wolf was textielhandelaar. Hij was getrouwd met Sara Josina Leefsma, een lid van de familie Leefsma die we bij de Asterstraat tegenkwamen.

Wolf had eerder een textielzaak in Zuidbroek en verhuisde daarna met zijn gezin naar Gorredijk. Op 27 januari 1939 kwam het gezin naar Heerenveen en betrok het pand aan de Lindegracht 13. Daar was eerder de textielzaak van Gerrit Leefsma gevestigd geweest. Het is een bijzonder detail: terwijl je langs deze Stolperstein loopt, kom je opnieuw terecht in hetzelfde netwerk van families, winkels en familiebanden.

De Joodse gemeenschap van Heerenveen was klein. Mensen kenden elkaar, trouwden met elkaar en werkten met elkaar. De namen op de stenen zijn daardoor geen losse verhalen. Ze vormen samen één groot familie- en gemeenschapsverhaal.

Samuel Wolf overleed op 12 oktober 1941 in Heerenveen. Op zijn steen staat daarom niet de naam van een vernietigingskamp, maar de vermelding dat hij in Heerenveen overleed.

Vraag D: Kijk rechts in etalage; waar heeft men hier oog voor? Woordwaarde van dit woord is  antwoord D.

Oude Koemarkt 6 – dokter Max Jacques Roeper

Aan de Oude Koemarkt 6 ligt de steen van Max Jacques Roeper, geboren in Amsterdam op 11 april 1901.

Roeper was arts en chirurg. Hij werkte onder meer in Groningen en vestigde zich in 1935 in Heerenveen, waar hij een uitgebreide chirurgisch-gynaecologische praktijk voerde. Hij woonde hier met zijn vrouw Louise Piekema en hun twee kinderen.

Maar Max Roeper was niet alleen arts.

Tijdens de oorlog raakte hij betrokken bij het artsenverzet. Hij werd herkend door een NSB-patiënt en aangegeven. Op 10 augustus 1943 werd hij gearresteerd en opgesloten in Groningen. Daarna volgde deportatie naar Kamp Vught en uiteindelijk naar Auschwitz.     Daar overleed hij aan vlektyfus.

Hier vertelt de Stolperstein dus niet alleen het verhaal van vervolging, maar ook van iemand die zich tijdens de bezetting bleef verzetten.

Vraag E: Het steentje is hier slecht bereikbaar i.v.m met terras, maar de straatput met 5 gaten is goed zichtbaar. Deze is gemaakt in?  De woordwaarde van deze plaats is antwoord E.        

Asterstraat 17 – de familie Leefsma

We beginnen bij Asterstraat 17. Hier liggen maar liefst vijf Stolpersteine bij elkaar. Daarmee is dit de plek waar de gevolgen van de Holocaust binnen één gezin misschien wel het meest indringend zichtbaar worden.

Hier woonden:

• Gerrit Leefsma, geboren in 1883 – vermoord in Sobibor op 28 mei 1943
• Reina Leefsma-van Dam, geboren in 1879 – vermoord in Sobibor op 28 mei 1943
• Heiman Philip Leefsma, geboren in 1908 – vermoord in Sobibor op 23 april 1943
• Izaak Leefsma, geboren in 1911 – vermoord in Auschwitz op 8 februari 1943
• Magalina Beeltje Leefsma, geboren in 1917 – vermoord in Auschwitz op 29 oktober 1942.

Gerrit Leefsma was manufacturier, een beroep dat binnen de Joodse gemeenschap in Friesland vaker voorkwam. Hij had een textielzaak en was maatschappelijk onderdeel van Heerenveen. Het gezin was dus geen buitenstaander in de samenleving: zij woonden hier, werkten hier en hadden hun bestaan hier opgebouwd.

Dat de vader Gerrit er zelfs in de oorlog nog warmpjes bij zat. Blijkt wel uit het feit dat hij in 1941 nog gewoon een advertentie plaatst waarin hij vraagt om een “dagmeisje”. De man had dus geld genoeg om zich zelfs i n de oorlog nog personeel te kunnen veroorloven! 

Uit historische bronnen blijkt dat Gerrit en Reina tijdens de oorlog probeerden onder te duiken. De burgemeester van Heerenveen liet hen opsporen omdat zij hun woonplaats zonder toestemming hadden verlaten. De officiële formulering verhulde de werkelijkheid: het ging om Joodse inwoners die voor de vervolging probeerden te vluchten. Het gezin wist uiteindelijk niet aan de nazi-vervolging te ontkomen.

De vijf namen op de stoep maken duidelijk hoe vernietigend de vervolging was: een heel gezin verdween uit Heerenveen.

Vraag F: De lantaarnpaal heeft een nummer.  Het laatste cijfer van dit getal is antwoord  F.