Het klooster van Merkelbeek Traditional Cache

De 'oude' parochiekerk van de H. Clemens ligt op een hoogte in de buurt van de Merkelbeeksebeek aan de rand van de parochie Merkelbeek en van het gehucht Onderste Merkelbeek. De naam Merkelbeek betekent grensbeek; de Merkelbeeksebeek vormde de grens tussen Merkelbeek en Brunssum. Het oude kerkje met de omliggende woningen vormt de oudste woonkern van het dorp. In 1875 gaf het kerkbestuur van Merkelbeek aan architect J. Kayser opdracht voor de bouw van een nieuwe kerk, die werd geconsacreerd op 19 juni 1879. Deze kerk kreeg een centrale plaats in de toenmalige gemeente en parochie Merkelbeek, met aan de ene kant de buurtschap Bovenste Merkelbeek (bestaande uit de gehuchten Haag, Douve en Hout of Douvergenhout) en aan de andere kant de buurtschap Onderste Merkelbeek.

In de leeggekomen pastorie van de oude Clemenskerk vestigden zich in 1879 de Liefdezusters van het Kostbaar Bloed uit Sittard. Zij stichtten er het klooster-bejaardenhuis St. Elisabeth. De oude parochiekerk zelf werd kloosterkerk en bleef genoemd naar St. Clemens.

In 1886 nam de rustende pastoor P.H. Kamps als rector zijn intrek bij de zusters in Merkelbeek. Kort tevoren had hij bij een stervende op bijzondere wijze de hulp van O.L. Vrouw Onbevlekt Ontvangen ondervonden en nu wilde hij deze Mariaverering te Merkelbeek verbreiden door het oprichten van een Lourdesgrot.

In de tuin van dit klooster werd in 1887 deze Lourdesgrot gebouwd, gesitueerd op het vroegere kerkhof van het oude parochiekerkje. De grot - circa 5 meter hoog en 6,5 meter breed - werd datzelfde jaar ingezegend. De toenmalige burgemeester Palmen van Merkelbeek zorgde persoonlijk voor stenen voor de realisatie van ook een kleine H. Hartgrot, die 3,30 meter hoog is met in het midden een nis (1,50 m hoog en 1 m breed) voor het H. Hartbeeld. De bouw van de Lourdesgrot in Merkelbeek lijkt inspiratie te hebben ondergaan van de grot in Sint Pieter bij Maastricht, aangezien aan beide Lourdesgrotten opmerkelijk genoeg een verering van het H. Hart is verbonden.

Op 10 mei 1887 werd met goedkeuring van mgr. Boermans in de kloosterkerk van de H. Clemens de Broederschap van O.L. Vrouw van Lourdes opgericht, die reeds op 17 mei werd verenigd met de gelijknamige aartsbroederschap te Lourdes.

De inzegening van de grot had plaats op 26 juli 1887 door mgr. Van Meyel, secretaris van het Roermondse bisdom. Men telde zo'n 3.000 gelovigen(vgl. ? Cadier en Keer, O.L.V. van Lourdes). Predikant was de Maastrichtse kapelaan F. Sarton, een uitgesproken vereerder van O.L. Vrouw van Lourdes. De verering rond de Lourdesgrot nam onmiddellijk een zodanige vorm aan dat Merkelbeek het aanzien van een bedevaartoord kreeg, waarheen jaarlijks duizenden pelgrims uit oostelijk Zuid-Limburg en de aangrenzende Duitse streek trokken. Uiteraard namen de liturgische diensten in de oude kerk daardoor toe. Volgens een krantenbericht was er in 1887 op het feest van O.L. Vrouw Onbevlekt Ontvangen (8 december) om 7.00 uur een vroegmis, daarna nog een stille mis, om 10.00 uur de hoogmis en om 3.00 uur het lof. Een processie uit Rimburg zette luister bij aan de viering.

Op 7 maart 1891 vond een nadere regeling van de liturgische vieringen in de kloosterkerk tussen de parochie en het klooster plaats. Enkel op de feestdagen (en de octaafdagen) van O.L. Vrouw en op die van de congregatie van de zusters mocht er voortaan in de kloosterkerk een openbare hoogmis plaats vinden. Het lof mocht pas een half uur na afloop daarvan in de parochiekerk beginnen. Een dergelijke regeling was nodig vanwege de aantrekkingskracht van de verering bij de Lourdesgrot, waardoor de diensten in de parochiekerk op de achtergrond raakten. De meimaandviering bij de grot beperkte zich voortaan op zon- en feestdagen tot een Marialof.

De liefdezusters verlieten eind 1892 Merkelbeek. Een van de redenen voor de liefdezusters om in 1892 uit Merkelbeek te vertrekken was het feit dat de zusters teveel met de buitenwereld in contact kwamen door de verkoop van rozenkransen, scapulieren, medailles e.d. aan de pelgrims en door het uitdelen van Lourdeswater. In de boekhouding van de benedictijnen worden de inkomsten van de Lourdeswinkel apart vermeld, waaruit blijkt dat die niet onaanzienlijk waren.

Priester-religieuzen zouden beter dan zusters in staat zijn om pelgrims te begeleiden. Vlaamse abdijen, met name Affligem, wilden voor hun Duitse monniken een stichting realiseren en aangezien dat in Duitsland toen niet mogelijk bleek, maakten zij gebruik van de te Merkelbeek geboden mogelijkheid vlakbij de Duitse grens. Deze Duitse monniken waren verdreven uit hun eigen land vanwege onder andere de areligieuze politiek van Bismarck. Tengevolge van Bismarcks Kulturkampf (19e eeuw) mochten de Duitse abdijen geen nieuwe kandidaten meer aannemen. In 1893 stichtten deze monniken hun eigen klooster in Nederland: de Abdij van Sint Clemens - later Sint Clemens en Sint Benedictus genoemd. Dit was de eerste benedictijnse stichting op Nederlands grondgebied sinds de Reformatie.

Over de processies zijn enige gegevens uit kranten bekend. In mei 1893 is er sprake van een processiebedevaart uit Bleyerheide bestaande uit 250 pelgrims. De volgende dag werd er een uit Geilenkirchen (D) verwacht. Door de komst van de benedictijnen in 1893 vermeerderde de toeloop uit het Duitse grensgebied, waar de kloosterlingen hun actieve zielzorg voornamelijk uitoefenden.

Op 5 augustus 1894 verrichtte prior Renzel namens de Roermondse bisschop de wijding van het altaar in de Lourdesgrot, waarbij volgens een krantenbericht 'duizenden' pelgrims aanwezig waren. Een geschoeide carmeliet uit Geleen hield de feestpredikatie ter ere van O.L. Vrouw, 'Moeder der Barmhartigheid'.

Op 29 mei 1900 consacreerde mgr. Drehmanns de nieuwe neogotische abdijkerk in Merkelbeek, gebouwd naar het ontwerp van dom Petrus Lambrecht (Affligem, B), toegewijd aan St. Benedictus; sindsdien heette de abdij St. Benedictus en St. Clemens. Het huidige klooster werd rond 1900 gebouwd (onder meer de Lambrechtvleugel). In 1913/1914 werd de Rincklakevleugel toegevoegd, naar een ontwerp van de architect Ludgerus Rincklake.

De Eerste Wereldoorlog bracht de eerste grote beproeving en maakte een einde aan de komst van de Duitsers. Vele Duitse monniken moesten in militaire dienst en er kwamen geen novicen meer. Vader Abt, Dom Hermann Renzel, deed afstand in 1918 en trok zich in zijn stichting Siegburg terug. Zijn opvolger Dom Romuald Wolters verplaatste de abdij van Merkelbeek naar Mamelis aan de Duitse grens, in welke streek de Benedictijnen van Burtscheid vroeger enkele hoeven en grond in eigendom hebben gehad. Sinds die tijd trok enkel nog uit Bleyerheide, Eygelshoven en Merkelbeek zelf een jaarlijkse processie naar de Lourdesgrot. De individuele devotie van de mensen uit de omgeving handhaafde zich. Rondom kerk en grot waren voor de bedevaartgangers herbergen, café's en devotionaliawinkeltjes gekomen. De benedictijnse communiteit verkeerde in die jaren in een moeilijke periode. Het verbreken van de banden met het Duitse achterland door de politieke situatie had ook zijn weerslag op de hoofdzakelijk Duitse kloosterlingen. Van hen viel niet veel élan voor de verering rond de Lourdesgrot meer te verwachten tijdens de laatste jaren van hun verblijf te Merkelbeek.

Er wordt in 1913 een grafmonument opgericht voor burgemeester de negri.

In 1922/23 betrokken de benedictijnen de nieuwe abdij St. Benedictusberg te Mamelis (Vaals) en geschoeide carmelieten namen hun plaats in het Merkelbeekse klooster in, voortaan 'Klooster van Onze Lieve Vrouw van het Heilig Sacrament' geheten. Zij vestigden er een groot-seminarie en apostolische school in het gebouw. In de jaren twintig werd tevens de Rincklakevleugel verhuurd aan de staatsmijnen, die er ongehuwde mijnwerkers in huisvestten.

Volgens het inschrijvingsregister van de broederschap zijn er in totaal 14.088 leden geweest. Het laatste lid werd in februari 1906 ingeschreven. Dat de inschrijving toen ophield moet verband houden met de kloosterstichting Kornelimünster bij Aken door de abdij Merkelbeek, daar deze juist in februari 1906 plaats vond en men aanstonds te Kornelimünster ook een Lourdesgrot bouwde. Overigens heeft deze laatste nooit een grote verering gekend. In het Merkelbeekse register staat prior Renzel o.s.b. in juni 1892 ingeschreven als het 10.300e lid, hetgeen betekent dat in ruim vijf jaar (tussen 1887 en 1892) ruim 10.000 leden werden ingeschreven. Bijna allen waren afkomstig uit de streek tussen Kerkrade en Sittard en uit het aangrenzend Duits gebied tussen Gangelt en Geilenkirchen. Te Merkelbeek werd ook het blauwe scapulier van Maria Onbevlekt Ontvangen gegeven zoals te Tienray.

De carmelieten, de opvolgers van de benedictijnen aldaar, bevorderden na hun komst in 1923 de devotie tot O.L. Vrouw van Lourdes en verspreidden reclamefolders, waardoor de pelgrims als vanouds weer naar Merkelbeek kwamen. Sinds die tijd trok op iedere zon- en feestdag in de meimaand een processie vanuit een der buurtparochies (Brunssum, Bingelrade, Jabeek, Schinveld, Amstenrade en Oirsbeek) naar Merkelbeek onder leiding van de plaatselijke geestelijkheid en muziekvereniging. In de kerk werden de pelgrims door de kloostercommuniteit ontvangen en na de uitstelling van het H. Sacrament in de kerk trok men gezamenlijk naar de grot, waar het Allerheiligste op het altaar werd uitgesteld. Na een preek en enige liederen keerde men naar de kerk terug, waar de zegen werd gegeven. Buiten deze parochiële processies waren er bedevaarten op particulier initiatief, bijvoorbeeld wanneer zich een concrete nood voordeed. Een pater bad dan tezamen met de betreffende pelgrims aan de grot.

In 1929 werd de Lourdeswinkel door de carmelieten gesloten; de voorradige artikelen deed men over aan de gezusters Sijstermans tegenover de oude kerk. Toch verkochten de carmelieten later nog steeds prentjes, medailles, rozenkransen e.d., maar meer met betrekking tot hun eigen specifieke Mariaverering: O.L. Vrouw van de Berg Carmel. Op haar feestdag, 16 juli, was O.L. Vrouw voor het laatst aan Bernadette verschenen. Aldus sluiten beide mariale devoties op elkaar aan en bovendien staat de verering van de Onbevlekte Ontvangenis van Maria in een lange carmelitaanse traditie.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog verbleven er achtereenvolgens Duitse en Geallieerde militairen. Ook zijn er tijdelijk krijgsgevangenen opgesloten.

Het eeuwfeest van de verschijning te Lourdes in 1958 werd met speciale luister te Merkelbeek gevierd, waarbij de montfortaan Polman de leiding had. Op 1 mei werd 's avonds om 20.00 uur de meimaandviering ingezet met een avondmis in de openlucht voor de grot. De omgeving was feestelijk verlicht. Gedurende de gehele meimaand trok iedere avond om 20.00 uur vanaf de kloosterkerk een processie naar de grot, alwaar meimaandoefeningen plaatsvonden. Op zon- en feestdagen was er een plechtige hoogmis aan de grot.

In 1962 werd het 75-jarig jubileum van de grot gevierd. Bij deze gelegenheid werden nog de volgende processiebedevaarten vermeld: van Merkelbeek op 6 mei, van Amstenrade en Oirsbeek op 13 mei, van Brunssum, Bingelrade en Jabeek op 27 mei, van Schinveld op 31 mei. Bijzondere vermelding kreeg de processie van Bleyerheide die al meer dan 60 jaar deze bedevaart maakte. Op 7 mei werden de Zuid-Limburgse priesterstudenten verwacht, op 10 mei de bevolking van de naaste omgeving, op 16 mei de vrouwelijke religieuzen uit de buurt, op 17 mei de Boerinnenbond Sittard, op 20 mei Duitsers uit de grensregio ter herstel van een oude traditie.

In 1968 werd het kloostercomplex verkocht aan particulieren, die in het gebouwencomplex onder de naam Huize Tieder een bejaardenhuis vestigden. De neogotische kerk werd afgebroken.

Het vertrek van de carmelieten maakte een einde aan de komst van processies naar Merkelbeek. Daarom dichtte in 1979 een inwoner: 'De Lourdesgrot ligt er nu zo verlaten bij, geen gezangen klinken meer in mei'.

Bij de gemeentelijke herindeling van Zuid-Limburg in 1982 werd Onderste Merkelbeek namelijk gedeeltelijk - met name Huize Tieder - gevoegd bij de gemeente Brunssum, terwijl de gemeente Merkelbeek zelf vrijwel geheel opging in de nieuwe gemeente Onderbanken. Ofschoon de Lourdesgrot nu op het grondgebied van Brunssum staat en eigendom is geworden van die gemeente, blijft ze in de volksmond de grot van Merkelbeek heten. Kerkelijk gezien behoort ze tot de parochie Merkelbeek.

Het eeuwfeest van de grot werd op 10 oktober 1987 gevierd. Tegen 18.15 uur vertrok een lichtprocessie vanuit de parochiekerk naar de Lourdesgrot, waar een plechtige eucharistieviering plaatsvond. Zowel de plaatselijke fanfare als de schutterij luisterden de processie op. Een jubileumkaars werd uitgegeven met een afbeelding van O.L. Vrouw van Lourdes en de tekst: '100 Jaar Lourdesgrot Merkelbeek 1987'.

In de jaren negentig van de 20e eeuw trok de plaatselijke sacramentsprocessie om het jaar naar de Lourdesgrot of naar het kapelletje van O.L. Vrouw van Banneux te Haag, welke beide aan een ander uiteinde van de parochie liggen. In de kersttijd werd er een kerstgroep bij de grot geplaatst. De verering had toen verder vooral een individueel karakter.

In 1992 kwamen twee vervangende bejaardenhuizen gereed. Inmiddels was Huize Tieder aan de gemeente Brunssum verkocht, die het lege huis beschikbaar stelde voor politieke vluchtelingen. Aldus ontstond 'Asielzoekerscentrum Brunssum'.

Op 15 december 2000 verlieten de laatste asielzoekers het klooster. Sinds die tijd staat het complex leeg.

Enige bijzonderheden:

Het beeld van O.L. Vrouw van Lourdes is vervaardigd in het atelier Raffl (Parijs). Een van de pensiondames van het bejaardenhuis van de zusters, Barones de Negri, schonk in die jaren het beeld. Pater Reuser s.j., destijds leider van de nationale Lourdesbedevaart, zorgde voor twee stenen uit de grot zelf van Lourdes, die toentertijd niet mochten ontbreken aan een Lourdesgrot.

Het Karmel kerkhof, het kerkhofje van de Karmelieten, ligt vanuit het klooster gezien in de Kloosterstraat, al na enkele meters aan uw linkerhand.

Tegen het kerkje staan twee kruizen. Op maandag 21 mei 2007 zijn voorbereidingen getroffen voor plaatsen 2 kruisen tegen kerkje Huize Tieder. Deze kruisen zijn vervolgens op 22 juni 2007 geplaatst. De kruisen tegen het kerkje Huize Tieder, zijn geplaatst ter vervanging van de geruimde grafkruisen van Ferdinand Buijsers en Dina Senden, die op 22 november 1936 in “het Veugelke”in Merkelbeek vermoord werden.