Obecny dwór w Woli Łużańskiej
Szkoła Podstawowa im. Wacława Potockiego
Wacław Potocki to jeden z głównych twórców barokowych w Polsce, poeta, epik, satyryk i moralista. Urodził się w 1652 r. w Woli Łużańskiej, zmarł w 1696 r. w sąsiadującej Łużnej. Wykształcenie zdobył prawdopodobnie w zborze ariańskim w Raciborsku. W roku 1638, w wieku 17 lat, razem ze starszym bratem Janem, walczył na Ukrainie. Od roku 1642, po śmierci ojca i dziada, zarządzał majątkiem wspólnie z Jerzym. W 1646 roku trzej bracia podzielili spadek po ojcu. Wacław otrzymał część wsi Łużnej.
Zaczął pisać około 1646 namówiony przez krewnego – Samuela Przypkowskiego. Był typowym reprezentantem epiki i poezji ziemiańskiej, pisał romanse i fraszki, nie odchodząc od poezji religijnej. Przez Aleksandra Brücknera, który szereg swych prac poświęcił temu poecie, uważany był za najoryginalniejszego i najbardziej narodowego poetę dawnej Polski. Głównym tematem jego licznych poematów i nowel było życie szlachty, najlepiej opisane w „Poczcie herbów”. Jego najbardziej znanym dziełem jest “ Transakcja wojny chocimskiej”. Utwór jest przeróbką dziennika Jakuba Sobieskiego, uzupełnioną o osobiste dygresje i wywody autora. Po raz pierwszy opublikowany został w 1670 roku. Treścią utworu jest zwycięstwo nad Turkami odniesionym w 1621 przez Polskę pod Chocimiem. Bohaterami są autentyczne postacie historyczne, takie jak Jan Karol Chodkiewicz, czy Stanisław Lubomirski, którzy przyczynili się do tego zwycięstwa. Jest to jego największe dzieło, uważane powszechnie za najlępszy polską epopeję historyczną.
Za życia Potockiego oprócz Pocztu herbów i dwóch pomniejszych panegiryków, nie ukazał się drukiem żaden inny jego utwór. Potocki przeżył śmierć żony i trojga dzieci. Osamotniony, zmarł w Łużnej w 1696 roku. Do chwili śmierci opiekowały się nim synowa, Aleksandra Potocka, wdowa po młodszym synu Jerzym i wnuczka. Został pochowany w podziemiach klasztoru redemptorystów w Bieczu (na zewnętrznej ścianie kościoła redemptorystów znajduje się pamiątkowa tablica).
Pierwsza wzmianka historyczna o Woli Łużańskiej pochodzi z roku 1418. Nazwa sugeruje, że jest to miejscowość wtórna do istniejącej wcześniej Łużnej. W Łużnej w roku 1440 istniała już na pewno parafia z kościołem parafialnym p.w.św. Marcina Biskupa wspólnym dla Łużnej i Woli Łużańskiej. Parafię wzmiankuje Jan Długosz w 1470 roku w Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis.
Wola Łużańska i Łużna były własnoscią szlachecką. Na początku znajdowały się w rękach rodu Bobowskich herbu Gryf oraz Myszków Łużeńskich również herbu Gryf. W 15. Wieku przechodzą w ręce rodu Gładyszów, a następnie Branickich. W 1599 r. Samuel Branicki sprzedaje Łużnę wraz z Wolą Łużańską podstaroscie bieckiemu Janowi Potockiemu herbu Szreniawa. Ród Potockich wywodzi się z Potoka w powiecie lelowskim. Jan Potocki jest z wyznania kalwinem. Mieszkał na stałe w Łużnej, tam wychowywał swego syna Adama. Adam ożenił się w roku 1620 z Zofią Przypkowską i dostał od ojca we władanie Wolę Łużańską. Adamowi rodzi się w Woli trzech synów, wsród nich w 1625 roku Wacław Potocki, późniejszy poeta.
Potoccy byli z wyznania kalwinam bądź luteranami, później arianami. W 1620 roku wybudowali w połowie drogi między Łużną a Wolą Łużańską zbór ze szkołą religijną. Arianie, inaczej Bracia Polscy, wyodrębnili się w 1562 roku jako skrajny odłam reformacji w Polsce. Propagowali pacyfizm (demonstrowali to poprzez noszenie drewnianych szabli), odmowę służby państwu, wspólnotę dóbr, potępienie kary śmierci. W 1658 uchwałą sejmu polskiego zostali oskarżeni o popieranie Szwedów podczas Potopu, a następnie zobligowani do przejścia na katolicyzm lub do opuszczenia Polski. Poddani potockich, a nawet ekonomowie na dworze, za czasów reformacji pozostali w większości katolikami. Po uchwale sejmowej z 1658 roku wszyscy bracia Potoccy przeszli na katolicyzm, natomiast żony braci Wacława i Jana dalej wyznawały arianizm. Zbór w Łużnej został zburzony w 1660 roku, a dziś śladem jego istnienia jest barokowy krucyfiks wiszący w kościele parafialnym.
Szkoła podstawowa w Woli Łużańskiej nosi imie Wacława Potockiego. W Woli Łużańskiej zachował się budynek dworu, który miejscowi łączą z dawnym dworem – miejscem urodzenia Wacława Potockiego. Wielokrotnie przebudowany obiekt, z malowniczym półokrągłym ryzalitem przy ścianie szczytowej, z pewnością nie jest dawną siedzibą Potockich, chociaż być może został wybudowany na jej miejscu. W ramach miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego tzw. „pozostałości dworu w Woli Łużańskiej” uchwałą rady gminy z 2003 roku zostały objęte ochroną konserwatorską. W pobliżu znajdują się pozostałości dworskiej sadzawki oraz okazały dąb - chroniony jako pomnik przyrody.
Opis etapów
ETAP 1
Współrzędne N 49 41 413 E 21 04 026 prowadzą na parking, naprzeciw którego znajduje się budynek Szkoły Podstawowej im. Wacława Potockiego. Na fasadzie szkoły znajdziesz czerwoną tabliczkę (pod godłem). Liczbę wystąpień litery „a” na tabliczce nazwij A.
ETAP 2
Pod współrzędnymi N 49 41 424 E 21 03 942 znajdziesz okazały kilkusetletni dąb należący do przydworskich dębów pamiętających dawną siedzibę Potockich. W pobliżu dębu znajduje się słup telefoniczny z pojedynczą czarną cyfrą na białym tle. Cyfrę tą nazwij B.
ETAP 3
Współrzędne N 49 41 487 E 21 03 943 zaprowadzą Cię na wąską drogę naprzeciw obecnego budynku dworu. Pod podanymi współrzędnymi znajdziesz też słup telefoniczny. Liczbę jednakowych podłużnych otworów w słupie oznacz jako C.
Skrytka finałowa znajduje się pod współrzędnymi:
N 49 4(A-B-2) 4(A+2)2 E 021 0(C-B) 8(A)9
Skrytka zawiera logbook i ołówek.
Źródła
Wikipedia, Dwory Małopolski, Henryk Podolski - Z Dziejów Woli Łużańskiej i Łużnej, Wola Łużańska 1997.