Najstarszy cmentarz żydowski w Ostrowcu powstał w drugiej połowie XVII w. Pierwsze informacje o nim pochodzą z 1657 roku[1.1]. Według niepotwierdzonych relacji dwudziestowiecznych miał on być zlokalizowany przy drodze do Bałtowa[1.2].
Częściowo zachowany do dziś cmentarz żydowski w Ostrowcu Świętokrzyskim powstał prawdopodobnie w pierwszej połowie XVIII w. Datowanie takie potwierdza fakt, że w 1926 r. kosztem gminy żydowskiej dokonano restauracji nagrobka rabina ostrowieckiego Naftalego syna rabiego Hercle, który zmarł w 1734 r. – pomnik ten nie zachował się do czasów obecnych. Nekropolia była ogrodzona. Przy wyjściu do niej znajdowało się miejsce do rytualnego obmycia rąk oraz mały budynek zamieszkały przez dozorcę-grabarza[1.2].
W okresie drugiej wojny światowej cmentarz żydowski znalazł się w obrębie utworzonego w Ostrowcu getta. W zbiorowych i indywidualnych grobach chowano ciała osób zabitych i zmarłych w getcie. Złożono tu między innymi zwłoki 10 osób rozstrzelanych przez nazistów w dniu 10 września 1939 r. na Rynku w Ostrowcu Świętokrzyskim oraz kilkuset osób zamordowanych w dniu 16 października 1942 r. podczas akcji deportacyjnej.
Żołnierze niemieccy zdewastowali cmentarz. Przy użyciu części nagrobków utwardzono ul. Czerwińskiego, która zamieszkana była przez Niemców.
W 1945 r. na cmentarzu pochowano cztery osoby z rodziny Sztein. Szteinowie przez dłuższy czas ukrywali się na terenie Ostrowca, sowicie opłacając się polskiemu opiekunowi i zostali przez niego zabici kilka dni przed wkroczeniem do Ostrowca Św. oddziałów Armii Radzieckiej. Ich ciała znaleziono zasypane w studni i przeniesiono na cmentarz żydowski[1.4].
Przynajmniej od 1952 r. miejscowe władze zamierzały zagospodarować cmentarz. W dn. 31 stycznia 1953 r. Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Ostrowcu nosiło się z zamiarem urządzenia na cmentarzu parku miejskiego, ze znajdującym się w jego centralnej części mauzoleum z macew. Projekt ten uzasadniano zaprzestaniem pochówków oraz położeniem działki w środku miasta na wzgórzu, w pobliżu wzniesionych po wyzwoleniu placówek oświatowych: szkoły nr. 2, szkoły zawodowej i przedszkola. W dn. 26 marca 1953 r. Zarząd Główny Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Polsce przychylnie zaopiniował ten plan. 15 września 1954 r. zgodę wydało także Ministerstwo Gospodarki Komunalnej, argumentując, że zamknięcie cmentarza i przekształcenie go w park "polepszy warunki zdrowotne i estetyczne tej części miasta"[1.5].
W 1960 roku pozostałe na terenie cmentarza 157 nagrobki przeniesiono do północno-wschodniej części nekropolii i ustawiono w regularnych rzędach. W 1979 roku rozebrano bruk na ul. Czerwieńskiego i odzyskane w ten sposób fragmenty macew złożono na cmentarzu. W 1997 r. część tych macew przytwierdzono do muru, a z części wykonano podstawę pod tablicę informacyjną - tablica ta jednak bardzo szybko uległa zniszczeniu, pozostały po niej jedynie metalowe ramy[1.2].
Obecnie teren ten ma formę lapidarium, jest ogrodzony i zamknięty, a wejście do niego znajduje się od ul. Sienkiewicza. Klucz do bramy cmentarnej znajduje się w Urzędzie Miasta w Ostrowcu Świętokrzyskim. Z zachowanych nagrobków jedynie na 123 można odczytać datę śmierci. Najstarszy z nagrobków informuje o zgonie w 1850 r., a najmłodszy odnosi się do 1942 r. [1.7]. Zachował się miedzy innymi nagrobek zmarłego w 1928 roku cadyka ostrowieckiego Meira Halewi Halsztoka.
Jesienią 2010 r. Redakcja portalu internetowego Kirkuty otrzymała informację o wykonanym z macew murze cmentarza komunalnego w Ostrowcu Świętokrzyskim. Przytoczmy tu fragment listu wysłanego przez jednego z mieszkańców Ostrowca Świętokrzyskiego: "Mur ten powstał prawdopodobnie pomiędzy 1957 a 1968 r. W 1957 r. władze podjęły decyzję o przekształceniu cmentarza w park. Druga data to moment otwarcia cmentarza komunalnego i pierwszych pochówków. Mur wtedy już musiał stać, gdyż zaraz za nim znajduje się "aleja zasłużonych", gdzie znajdują się najstarsze na tym cmentarzu groby miejscowych notabli. Zapewne podczas "porządkowania" kirkutu, połamane macewy zostały przeznaczone jako budulec do powstającego cmentarza".
W grudniu 2011 r. pracownicy Wirtualnego Sztetla skierowali w tej sprawie zapytania do władz miasta oraz miejscowego muzeum.
Kilka tygodni później zostały powiadomione także lokalne media. Jako pierwszy temat podjął red. Andrzej Nowak, który w lutym 2011 r. na łamach EchaDnia.eu opublikował obszerny artykuł "Zagadka cmentarnego muru w Ostrowcu". Napisał w nim między innymi: "Cmentarz komunalny powstał w latach 60. ubiegłego wieku, gdy przewodniczącym Prezydium Miejskiej Rady Narodowej był Bolesław Pożoga. Pierwsze pochówki nastąpiły w 1965 roku. Wtedy Miejską Radą Narodową kierował Zdzisław Golec. Ludzie, którzy rządzili wtedy miastem, już nie żyją. Podobnie ówczesny kierownik Wydziału Gospodarki Komunalnej Kazimierz Sałek, który mógłby uchylić rąbka tajemnicy, a także jego współpracownik Marian Sałek. Tajemnicę budowy muru cmentarnego trudno będzie wyjaśnić. Nawet znany artysta fotografik Stanisław Sudnik, który wtedy projektował cmentarz, wytyczał alejki, nie pamięta, kto decydował o powstaniu ogrodzenia. Historyk, regionalista i długoletni dyrektor Muzeum Historyczno-Archeologicznego Wojciech Kotasiak też nie może odpowiedzieć na pytanie, jak do tego doszło. Snuje jedynie przypuszczenia. - Kojarzy mi się tylko jedna rzecz - mówi. - W tym czasie, gdy powstawał cmentarz, urządzano także Park XX-lecia na dawnym kirkucie. Być może te resztki gruzu po zniszczonych przez Niemców macewach wykorzystano z pewną świadomością do budowy ogrodzenia. (...) Afera z macewami w murze cmentarza komunalnego spadła na miasto, jak grom z jasnego nieba. - Trzeba jak najszybciej wyjąć fragmenty nagrobków żydowskich i przenieść je do lapidarium - postuluje Waldemar Brociek, historyk, kustosz Muzeum Historyczno-Archeologicznego, współautor książki "Żydzi ostrowieccy” - To wina ówczesnych władz, które na to pozwalały. Nie ma wytłumaczenia, że w tamtych czasach nagminnie wykorzystywano macewy jako materiał budowlany. Trzeba kompleksowo zająć się cmentarzem żydowskim. Okazja nadarza się tym bardziej, że jest prowadzona rewitalizacja śródmieścia. Do realizowanego już projektu trzeba dołączyć kirkut"[2.1]. W dn. 6 marca 2011 r. reportaż o murze z macew ukazał się w Panoramie na kanale TVP 2. W tym samym czasie redakcję Wirtualnego Sztetla powiadomiono o odnalezieniu w Ostrowcu Św. kolejnych dwóch murów wykonanych z macew - przy ul. Mickiewicza i ul. Sienkiewicza.
_____________________
Tłumaczenia wybranych inskrypcji umieszczonych na nagrobkach na cmentarzu żydowskim w Ostrowcu Świętokrzyskim:
„Tu spoczywa pani Ajdył Bebisz, córka rabiego Jozefa Bebisz, zmarła w dniu 5 miesiąca tewet w roku 5698 [05.12.1938 r.]. Zmarła młodo, w wieku trzydziestu lat. Opłakujemy ją z goryczą w sercu. Pozostał po niej syn jedyny. Orędowniczką sprawiedliwą niech będzie. Niech dusza jej związana będzie w węzełku życia”[2.2].
„Sara Pesil, córka Abrahama, zmarła 6 tamuz 5680 roku [06.07.1920 r.]. Zasłużysz na przyjrzenie się światłości oblicza Boga. Dzięki spełnieniu przykazania o czynieniu dobra ustrzegła się nieszczęść. W wielu księgach jej chwała. Chodziła pieszo zbierać datki dla biednych. Jej czyny godne były dobrych matek. W zasługę za jej dobroć i łaskawość wiecznie chroniona będzie jej pamięć. Niech dusza jej związana będzie w węzełku życia”[2.3].
„Dziewica Sara Debora Rajzla, córka Nachuma Klajnmana, zmarła 11 tamuz 5694 roku [11.07.1934 r.] tu spoczywa. Ból i rozpacz dla rodziny na śmierć dziewczynki zmarłej w wieku lat siedemnastu i trzech miesięcy, mądrej i szlachetnej w poczynaniach. Dusza jej wzniesie się na wyżyny. Roztropność i wiedzę stale nabywała. Niech dusza jej związana będzie w węzełku życia”[2.3].
„Tu spoczywa Mosze Dawid Sztajn, syn znakomitego rabiego Efraima Kohena, błogosławionej pamięci. Zmarł 6 marcheszwan 5688 roku [06.11.1938 r.]. Pamięci chwały jego, która znikła, prostych dróg znanych wszystkim. Do tego dusze nasze wzdychają. Zbladłe nasze serca, że zmarł tak młodo. Wielka nasza rozpacz po same niebiosa. Wszyscy jego przyjaciele i znajomi opłakują go. Ręce miał otwarte dla ubogich i dla udzielania wsparcia. Niech dusza jego związana będzie w węzełku życia”[2.5].
„Azwiel Zisel, syn Borucha, zmarł w wigilię święta Szawuot 5678 roku [1918 r.]. Starzec, nasz nauczyciel, Azwiel Zisel, syn Borucha, był człowiekiem czcigodnym wśród ludzi. Żył ponad 70 lat. Droga prostą szedł przez życie. Był lubianym i bogobojnym. Przykazania boskie spełniał skrupulatnie. Dusza jego wzniosła się. Umarł i niechaj orędownikiem będzie w niebiosach. Niech dusza jego związana będzie w węzełku życia”[2.5].
„Pan Naftali Halewi, syn Abrahama Jakuba, z Lewitów, zmarł dnia 5 miesiąca tabet w 5696 roku [05.12.1936 r.]. Opanował nas gorzki żali z powodu wielkiej straty. Strzegł i wykonywał nakazy Boga, a jego nauki chronił i realizował. Przez całe życie kochał prawdę i sprawiedliwość. Niech się Bóg zlituje nad jego duszą. Niech znajdzie wypoczynek w raju. Oby w niebiosach był naszym orędownikiem. Niech dusza jego związana będzie w węzełku życia”[2.7].
http://www.sztetl.org.pl
Zakładany casch przy pomocy smartphona :)