PL
Kesz jest częścią serii zatytułowanej „Olsztyn wczoraj i dziś”, inspirowanej cyklem artykułów pod tym samym tytułem publikowanych jakiś czas temu przez bardzo bliską mi osobę na łamach „Nowego Życia Olsztyna”. Powstały one na kanwie publicystyki śp. Stanisława Piechockiego (1955-2005), znanego olsztyńskiego prawnika i dokumentalisty dziejów miasta. Niech ta seria stanowi hołd dla niego.
Zamek kapituły warmińskiej znajduje się w sercu współczesnego Olsztyna. Liczne wystawy, koncerty i inne imprezy, które odbywają się w jego wnętrzach, na dziedzińcu czy w pobliskim amfiteatrze sprawiły, że ten malowniczy obiekt zyskał stałe miejsce na kulturalnej mapie stolicy Warmii i Mazur. Warto przypomnieć jego historię.
Olsztyński zamek wzniesiono na wzgórzu, na wschodnim brzegu rzeki Łyny. Prace budowlane przy jego wznoszeniu przebiegały kilkuetapowo. Rozpoczęto je przypuszczalnie w roku 1346. Początkowo na twierdzę składał się główny dom mieszkalny, budynek gospodarczy oraz wieża. Dojście do zamku, otoczonego pasem murów obronnych i fosą prowadziło od strony Łyny mostem zwodzonym. Na przestrzeni dziejów budowlę wielokrotnie przebudowywano i modernizowano. W XV wieku zbudowano południowo-zachodnie skrzydło zamku. Wieżę z połowy XIV wieku przebudowano w początku wieku XVI. Jednocześnie zamkowe mury obronne podwyższono do wysokości 12 m i uzupełniono drugim pasem niższych murów, wzmocnionych basztami. Choć w pierwszej połowie XV wieku zespół zamkowy połączono z obwarowaniami miejskimi, warownię i zespół miejski nadal rozdzielała szeroka fosa. Dzięki temu zamek zachował strategiczną oraz komunikacyjną autonomię. Stał się jak gdyby potężnym bastionem wysuniętym poza miasto i broniącym do niego dostępu.
Fot. 1 – Plan zamku w Olsztynie: 1.skrzydło barokowe (którego na planie nie ma), 2. Skrzydło południowe z wieżą, 3. baszta, 4. Skrzydło północne (dom mieszkalny), 5. dziedziniec, 6. Basteja; rys. www.zamkipolskie.com
Twierdza pierwotnie należała do kapituły warmińskiej. Wraz z biskupem warmińskim do 1454 roku podlegała ona wojskowej opiece Zakonu Krzyżackiego. Z tego względu warownia odegrała sporą rolę podczas wojen polsko-krzyżackich. Wojska polskie pierwszy raz zajęły budowlę w 1410 roku, kolejny raz – w roku 1414. W lutym 1454 roku, na początku wojny trzynastoletniej (1454-1466), niezadowoleni ze zwiększenia obciążeń podatkowych okoliczni chłopi ruszyli na zamek z intencją zburzenia go. „Szturm” zakończył się połowicznym sukcesem. Administratorowi kapitulnemu odebrano klucze do twierdzy, a spaleniu uległ jeden z mostów. W roku następnym zamek padł łupem bandy najemników na usługach Zakonu. Do końca wojny trzynastoletniej wielokrotnie przechodził z rąk do rąk. Krzyżacy zagrozili zamkowi i miastu ponownie w 1521 roku. Dzięki skutecznej obronie przygotowanej przez Mikołaja Kopernika, poprzestali na jednym, nieudanym szturmie.
Fot. 2 – Południowe skrzydło zamku, most na Łynie, początek lat 20. XX w., fot. arch.
Fot.3 – Południowe skrzydło zamku, 2007 r., fot. Nowe Życie Olsztyna
XVI stulecie było okresem szczególnym w dziejach olsztyńskiego zamku. W latach 1516-1521, z krótką przerwą, administratorem komornictwa olsztyńskiego był Mikołaj Kopernik. Gościli tu też dwaj biskupi warmińscy, a zarazem wielcy pisarze: Jan Dantyszek – poeta polsko-łaciński okresu Renesansu oraz Marcin Kromer, wybitny humanista, jeden z wodzów polskiej kontrreformacji. W owym okresie dokonano zmian w zamkowych wnętrzach w domu południowo-zachodnim i wykonano nowe sklepienia w budynku mieszkalnym oraz w kaplicy.
Fot.4 – Zamek w Olsztynie, ok. 1915 r., fot. arch.
Fot.5 – Zamek w Olsztynie, 2007 r., fot. Nowe Życie Olsztyna
W związku z rozwojem techniki wojennej znaczenie militarne zamku ulegało stopniowej dewaluacji. U schyłku XVI wieku pełnił on już tylko funkcje mieszkalne. Ponieważ na mocy pokoju toruńskiego (1466) Olsztyn wraz z całą Warmią został przyłączony do Polski, w latach Potopu przez miasto przetoczyła się szwedzka nawałnica. Zamek doszczętnie ograbiono.
Fot.6 – Zamek od strony północnej, lata 30. XX w., fot. arch.
Fot.7 – Zamek od strony północnej., 2007 r., fot. Nowe Życie Olsztyna
W wyniku pierwszego rozbioru Polski w roku 1772 Olsztyn wraz z całą Warmią włączono do Prus. Wkrótce przeprowadzono sekularyzację aktywów biskupa i kapituły, a olsztyński zamek przeszedł w ręce świeckiej administracji. Skrzydło wschodnie służyć miało odtąd jako mieszkanie dzierżawcy, północne użytkowała nowo powstała gmina ewangelicka, natomiast południowe zatrzymał skarb państwa do własnej dyspozycji. W drugiej połowie XVIII wieku miasto i twierdzę połączył most. W 1845 r. most nad fosą zastąpiono groblą łączącą zamek z miastem, fosę zaś osuszono.
Fot.8 – Zamek od strony Łyny, lata 30. XX w., fot. arch.
Fot.9 – Zamek od strony Łyny, 2007 r., fot. Nowe Życie Olsztyna
W pierwszej połowie XIX wieku dwa pożary wywołane uderzeniami piorunów (z roku 1821 i 1827) poważnie uszkodziły budowlę. Zamek powoli niszczał. Dopiero druga połowa XIX stulecia przyniosła szereg zmian. Wykonano wówczas prace rozbiórkowe i dokonano napraw. Następnie, w latach 1901-1911 przeprowadzono generalny remont zamku. Naruszono wówczas wiele fragmentów zabytku (m.in. zmieniono poziom podłóg, wprawiono futryny okienne w krużganku). W latach 1909-11 budowlę przeznaczono na siedzibę i kancelarię prezydenta rejencji wschodniopruskiej. W okresie międzywojennym odbudowano uszkodzony przed stu laty hełm wieży. W 1921 r. w salach warowni umieszczono muzeum.
Fot. 10 – Zamek od strony wschodniej, lata 30. XX w., fot. arch.
Zabytek przetrwał w niezmienionym stanie II wojnę światową. W 1945 roku stał się siedzibą Muzeum Mazurskiego, które dzisiaj nosi nazwę Muzeum Warmii i Mazur.
Kesz: mikro, magnetyk
EN
Description soon...
Cache: micro, magnetic