Odkrywka geologiczna, zwana też odsłonięciem to miejsce, w którym w wyniku procesów naturalnych (np. erozji) bądź działalności ludzkiej ukazują się na powierzchni ziemi skały lite, poprzednio przykryte innymi warstwami. Odkrywki, ze względu na bezpośrednią dostępność złoża, stanowiły pierwszy etap w historii rozwoju górnictwa i uważane są za pierwsze kopalnie naziemne.
O tym miejscu:
Tytułowa "Odkrywka zwana Skałą" jest odsłonięciem skał osadowych i znajduje się na prawym zboczu doliny Dunajca, tuż obok mostu drogowego w Zgłobicach. Jej odsłonięte warstwy skalne są bardzo dobrze widoczne i mają formę synkliny; są to głównie mioceńskie warstwy piaskowca z gęsto występującymi minerałami miki oraz fragmentami gipsu. Sama odkrywka powstała przypadkiem, podczas poszerzenia drogi biegnącej wzdłuż Dunajca. Drogą tą obecnie przebiega czerwony szlak okrężny wokół Tarnowa oraz zielony szlak rowerowy.
Miocen - starsza z epok neogenu, obejmująca okres od ok. 23 mln do 5 mln lat temu. Epoka wielkich przemian geologicznych skorupy ziemskiej. Wtedy w Polsce powstało m.in. zapadlisko przedkarpackie, obejmujące górny odcinek dzisiejszej Wisły, przykryte przez ciepłe morze zwane Paratetydą. Przedstawia je szary pas na obrazku obok. W morzu tym powstawały ogromne złoża soli kamiennej (Wieliczka, Bochnia), gipsu oraz siarki rodzimej (Tarnobrzeg).
Zróżnicowanie geologiczne warstw skalnych Skały najlepiej przedstawia profil litologiczno-stratygraficzny przedstawiony na obrazku obok. Omówmy poniżej jego wybrane fragmenty:
Zespół I, pokazany na dolnej części obrazka, przedstawia pierwsze pięć metrów odkrywki. Spąg, to jest najniżej położona część Skały, charakteryzuje się licznymi wkładkami bardzo kruchego piaskowca o drobnym ziarnie. Występują w nim liczne jasnoszare łupki mikowe, a na ich powierzchniach występują maleńkie granulki gipsu.
Zespół II jest szczególnie charakterystyczny ze względu na występowanie jasnoszarego, kruchego mułowca (skały okruchowej, będącej zlityfikowanym mułem). Cechuje go nieznaczna laminacja oraz niewielka ilość miki. Zaraz powyżej mułowca znajduje się tufit - skała osadowa występująca w środowiskach wodnych. W zespole II występuje również iłowiec oraz cienkie wkładki piaskowca.
Zespół IV jest znacznie bardziej zróżnicowany od poprzednich, gdyż stanowi wyraźne powiązanie obu części odkrywki i wskazuje na ciągłość sedymentacyjną osadów między nimi. Występuje tu bardzo charakterystyczny iłowiec o grubości 10 cm; jest on niebieskawo-szary i miejscami zawiera szczątki flory. Rysa jego jest biała i biegnie ukośnie przez całą dolną odkrywkę. Tuż ponad nim pojawiają się rdzawo wietrzejące łupki. W ich pionowych szczelinach występują pięknie wykształcone szczotki gipsowe o kryształach dochodzących do 3 mm.
Zespół IX składa się przede wszystkim z łupków grubo-ławicowych o barwie niebieskiej, wietrzejących na ołowianoszary kolor. Oznaczają się one silną wapienistością oraz obfitym występowaniem gipsowych granul. Wśród nich trafiają się nieznaczne wykwity ałunowe i gipsowe oraz kilkucentymetrowe wkładki piaskowca. W górnej części zespołu IX występują również ciemnoszare iły, a w ich szczelinach znajdują się igiełki gipsu.
Zespół XII cechuje piaskowiec gruboziarnisty, lecz występują tam również margle. W podstawie tego zespołu margle są miejscami "wtłoczone" w piaskowce. Występują tam też łupki, na których powierzchni widoczne są liczne ziarna gipsu oraz smugi iłu, a w szczelinach - szczotki gipsowe.
Zespół XIII tworzy piaskowiec kruchy. Widoczna jest drobna pseudolaminacja pochodząca z wytrącenia tlenków żelaza. Miąższość tego zespołu jest najwyższa ze wszystkich i wynosi 1,1 m.
Zespół XIV to jasne, twarde margle o ostrych krawędziach. Spoczywa na nich wkładka ilastego syderytu (minerału z gromady węglanów, wykorzystywanego głównie jako surowiec do otrzymywania żelaza), a nad nim z kolei łupki rdzawe oraz kryształy dwóch bliźniaczych gipsów.
Zespół XVI cechuje większa jednolitość w wykształceniu petrograficznym, wyrażająca się obecnością niebieskawych oraz szaro-zielonych łupków. Na powierzchniach uwarstwienia występują liczne gipsowe szczotki, a na samym stropie łupko-iły zawierające nieco miki.
Według Rozp. Nr 4/87 Woj. Tarnow. z dn. 06.04.1987 r. (Dz. Urz. Woj. Tarnow. Nr 4, Poz. 42) w kwietniu 1987 roku zgłobicka odkrywka geologiczna "Skała", mająca około 25 m szerokości i 18 wysokości, została wpisana do rejestru pomników przyrody w Polsce. Jest jednym z nielicznych przykładów pomników przyrody nieożywionej w najbliższej okolicy.
W powyższym opisie opisie odkrywki pojawia się określenie "ciągłość sedymentacyjna". Sedymentacja (z łac. sedimentum - osad) to proces opadania zawiesiny ciała stałego w cieczy w wyniku działania siły grawitacji lub inercji. W geologii proces ten jest kluczowy podczas tworzenia się skał osadowych, gdyż tworzą go procesy wietrzenia skał oraz erozja obszarów dostarczających materiał do miejsc osadzania.
Aby móc zalogować tego EC musisz wykonać trzy zadania:
- Na początek proste zadanie terenowe. Udaj się na pod odkrywkę bądź na waypoint, czyli na miejsce z którego najlepiej widać górną część odsłonięcia. W tej jej części znajdują się bryły piaskowca i margle (zespoły zaznaczone powyżej numerami XII-XVI). Przyjrzyj się skałom i odpowiedz na proste pytanie - jaki kolor w tym miejscu ma odkrywka? Odpowiedź podaj w dowolny sposób. Np. możesz po prostu podać jej barwę, przybliżoną wartość modelu koloru lub użyć porównania. Wybór należy do Ciebie.
- Opisując Skałę użyłam określenia "ciągłość sedymentacyjna". Czym jest sedymentacja?
- Ile wynoszą wymiary (wysokość oraz szerokość) tego odsłonięcia?
- Zadanie dodatkowe: miejsce gdzie można zobaczyć zgłobicką Skałę to bardzo miła dla oka okolica. Może wykonasz jakieś zdjęcia i pochwalisz się nimi w logu? :)
Skała znajduje się w całości na prywatnym terenie. Nie należy na nią wchodzić, wspinać się itd. Zadanie terenowe można z łatwością wykonać znajdując się na szlaku przebiegającym wzdłuż odkrywki.
Nie zamieszczaj odpowiedzi na powyższe pytania w logu. Natomiast wyślij je do mnie za pomocą formularza kontaktowego. Znalezienie możesz zalogować zaraz po przesłaniu odpowiedzi. Jeżeli coś będzie nie tak - skontaktuję się z Tobą.