„Jar Wisłoka" - który mieszkańcy Beska nazywają po prostu „Skałki" - jest jednym z najpiękniejszym
przełomów rzecznych w polskich Karpatach. Wisłok płynie tu wąskim korytem, otoczonym
urwistymi, wysokimi do 60 metrów fliszowymi zboczami, utworzonymi z zapadających na południe
piaskowców krośnieńskich. Na zboczach jaru występuje bogaty świat roślinny z runem
charakterystycznym dla lasów bukowych (bluszcz, konwalijka dwulistna, przylaszczka pospolita,
szałwia lepka), wśród traw zwraca uwagę chroniona goryczka krzyżowa. Jego powstanie datuje się na
schyłkowy okres plejstocenu, około 80 tysięcy lat temu. Poprzednio Wisłok płynął od Sieniawy ku
zachodowi, a od Rymanowa na północ korytem dzisiejszej Morwa-wy.
W wyniku przeciągnięcia Wisłoka (tzw. kaptażu) przez potok wgryzający się w grzbiet wzgórz od strony Beska
nastąpiła zmiana biegu rzeki. Wody bystrej, górskiej rzeki, przełamując się przez skały, rzuciły się wprost
na północ, torując sobie nową drogę. Jest to jedyny plejstoceński przełom w Polsce.
PRZEŁOMEM nazywamy odcinek doliny, w którym rzeka przedziera się przez spiętrzone na jej drodze
wzniesienie. To wzniesienie może być wysokim garbem, płatem wyżynnym lub grzbietem górskim.
Powyżej i poniżej przełomu rzeka płynie zazwyczaj leniwie i kręto, wije się w obrębie szerokiej
doliny, rozległej kotliny lub płaskiej niziny. Za to w przełomie jej spadek jest większy, a wychodnie
skał tworzą w korycie rzecznym bystrza i szypoty, na których pieni się woda. Dno doliny
przełomowej jest wąskie, zbocza zaś strome, a nawet urwiste. Toteż przełom ma formy znacznie
śmielsze aniżeli przyległe odcinki doliny rzecznej. Taki przełom jest niespodzianką, osobliwością
budzącą żywe zainteresowanie, tworzy obiekt bardzo malowniczy, np. przełom rzeki Wisłok powyżej
Beska. Ale przełom – to nie tylko osobowość natury godna podziwu. Każdy przełom jest wyraźnym
zwężeniem doliny, wyciętym w skałach twardych i odpornych. Takie miejsca są i były nie tylko
podziwiane, ale także wykorzystywane przez człowieka. W średniowieczu budowali na stromych i
niedostępnych zboczach przełomu warowne zamczyska zbyt przedsiębiorczy rycerze. Grabili oni
podróżnych i kupców, zmuszonych do korzystania z drogi, która mogła biegnąć tylko dnem wąskiego
przełomu. Dzisiaj w przełomach można najłatwiej i najpewniej budować zapory wodne i przetwarzać
energie wodną w biały węgiel. W przełomie długość zapory może być najmniejsza, a oparcie o
zwięzłe podłoże najpewniejsze. Toteż każdy przełom jest potencjalną zaporą wodną.
NA ZDJĘCIU ZAPORA WODNA W ŚIENIAWIE
PRZEBIEG I ROZWÓJ DOLINY WISŁOKA PRZED HOLOCENEM
Wisłok jest rzeką konsekwentną. Oznacza to, że swoim przebiegiem odzwierciedla on najbardziej
intensywne podnoszenie się osiowej części Karpat w trzeciorzędzie. Rzeka przecina poprzecznie
biegnące struktury tektoniczne (z północnego zachodu na południowy wschód), tworząc malownicze
przełomy, np. w Wernejówce powyżej Puław. Są to przede wszystkim przełomy antecedentne,
powstałe w czasie ruchów pod-noszących. W plejstocenie Wisłok płynął na poziomie współczesnej
tarasy nadzalewowej, położonej około 30 m nad poziomem dzisiejszej rzeki, ale jej wysokość
względna maleje w miarę przesuwania się na południe. Przykładowo w pobliżu Mymonia wznosi się
ona 35–37 m nad korytem, a w Rudawce Rymanowskiej tylko 25 m. Od wschodu do Wisłoka wpadała
Czernisławka, która płynęła na podobnej wysokości. Od strony Mymonia dochodził też jakiś dopływ,
który utworzył tam taras, mający wylot na południowy zachód. Przed pasem wzgórz między Sieniawą
a Beskiem Wisłok skręcał na zachód w szeroką dolinę i kierował się w stronę Rymanowa i doliny
Taboru.
Zasadnicza zmiana przebiegu rzeki, jej spadku i działalności morfologicznej nastąpiła w plejstocenie.
Jeden z potoków, który podcinał pasmo wzgórz nad Beskiem, w swej erozji wstecznej dotarł do
wspomnianego dopływu, a następnie także do Wisłoka. Powstał przełom regresyjny
o długości około 5 km, ciągnący się od Sieniawy do Beska. Jest to jeden z najmłodszych w Karpatach
polskich przełomów rzecznych. Posiada formy świeże, młodociane. Rzeka płynie w wąskiej i
głębokiej dolinie, zbocza której zbudowane są z warstw krośnieńskich.
Powstanie przełomu miało olbrzymie znaczenie morfologiczne:
• przede wszystkim gwałtownie zwiększył się spadek rzeki, która na długości 5 km obniżała się
o około 40 m (spadek 8‰). Zainicjowało to bardzo gwałtowną erozję wgłębną;
• erozja denna dopływów Wisłoka nie była (i nie jest) na tyle silna, by poziom ich koryta
obniżył się aż do wysokości na jakiej znajduje się obecnie dno rzeki. W ten sposób w dolinach
dopływów powstały malownicze wodospady;
• wody Wisłoka i większych dopływów, np. Czernisławki, rozcięły powierzchnię tarasy
plejstoceńskiej w odcinku przełomowym na głębokość ok. 35 m, w okolicy Rudawki Rymanowskiej
25 m. W holocenie 0,5 do 5 metrów nad poziom rzeki powstały niskie tarasy zalewowe;
• w Besku powstał płaski, szeroki stożek napływowy.
ABY ZALOGOWAĆ KESZA NALEŻY ODPOWIEDZIEĆ NA PYTANIA:
1. Wymień jakie znamy typy przełomów rzecznych?
2. Jakim typem przełomu rzecznego jest przełom Wisłoka?
3. Jak się nazywa największa w polskich Karpatach odkrywka łupków menilitowych w przełomowym odcinku
doliny Wisłoka w Rudawce Rymanowskiej?
4. Zadanie opcjonalne: Twoje zdjęcie z tego miejsca to największa satysfakcja dla nas ;)
Po odszukaniu miejsca możesz zalogować znalezienie. Odpowiedzi wyślij za pomocą formularza kontaktowego. Jak coś będzie nie tak skontaktuję się z Tobą. Miłej zabawy i dobrego spaceru.
