Skrytka jest częścią serii (UCZENI POLSCY). Tą dodatkowo chciałem umieścić w zbiorze LWOWSKA SZKOŁA MATEMATYCZNA. Będzie on zawierał kilka skrzynek z dodatkowym finałem. Proszę więc nie zapomnieć o zanotowaniu podpowiedzi do bonusa
Znalazłem świetny artukuł o Stanisławie Ulamie autorstwa Andrzeja Kobosa
* * *
Stan was larger than life; his person defies description... He electrified the air around all who came in touch with him, for his wit, culture and erudition were dazzling.
Stan byl wiekszy niz zycie; jego osoba przerasta opis... Elektryzowal powietrze wokol wszystkich, ktorzy sie z nim zetkneli, bo jego madrosc, kultura i erudycja byly oszalamiajace.
Françoise Ulam, 1984
Lwow
Stanislaw M. Ulam urodzil sie 13 kwietnia 1909 roku we Lwowie w spolonizowanej rodzinie zydowskiej przybylej z Wenecji trzy pokolenia wczesniej. Jego ojciec Jozef byl adwokatem. Wczesne dziecinstwo podczas I wojny swiatowej spedzil z rodzicami w Wiedniu. Jako dziecko, znalazl w bibliotece ojca Astronomie gwiazd stalych Marcina Ernsta, profesora Universytetu Jana Kazimierza oraz popularne wydanie Algebry Eulera. Wspominal, ze pierwsza z tych ksiazek wzbudzila w nim pragnienie zostania astronomem, a druga odczucie magicznej tajemniczosci i marzenie zrozumienia kiedys owych symboli matematycznych. Od ojca nauczyl sie grac w szachy, fascynowal go grozny w skutkach ruch konika. Nauke w gimnazjum we Lwowie rozpoczal w roku 1919. W owym czasie wiele pisano w gazetach o (szczegolnej) teorii wzglednosci Einsteina. Postanowil zrozumiec te teorie i jej konsekwencje, co udalo mu sie w znacznym stopniu. To stworzylo jego reputacje jako "cudownego dziecka". W gimnazjum zajal sie problemem istnienia nieparzystych liczb doskonalych (tj. liczb bedacych suma wszystkich swoich podzielnikow, poza sama soba) i... do dzis dnia nie wiadomo, czy takie nieparzyste liczby istnieja. Blyskotliwosc matematyczna wycwiczyl na ksiazkach Poincaré'go oraz Steinhausa (Co jest a co nie jest matematyka). Spedzal godziny na dyskusjach z kolega Metzgerem, ktorego uwazal za przepelnionego checia zmieniania swiata, tak bardzo zydowska cecha. Ojciec widzial w synu adwokata, w koncu Stanislaw zdecydowal sie zostac inzynierem elektrykiem lub mechanikiem. W roku 1927 zapisal sie na Politechnike Lwowska, chociaz miejsce bylo juz tylko na Wydziale Ogolnym.
Wyklady Profesora Kuratowskiego z teorii zbiorow wciagnely mlodego Ulama w szczegolnosci. Wkrotce zaczal stawiac swoje problemy. Kuratowski zainteresowal sie Ulamem, spedzal z nim wiele czasu. Stan rozwiazal pierwszy problem z teorii zbiorow zadany mu przez Kuratowskiego, odkrywajac niezaleznie technike grafow, o ktorej istnieniu nie wiedzial. Kuratowski utwierdzil sie w swojej wierze w talent Ulama.
Matematyka przeslonila cale zycie Stana. Stanislaw Mazur, Kazimierz Kuratowski i Stefan Banach wprowadzili go w tajniki matematycznego myslenia i procesu okrywczego. Ulam wspomina dlugie godziny spedzane z nimi w lwowskiej kawiarni "Szkockiej" nad kartka z wypisanym jednym symbolem lub funkcja. Wpatrywali sie w nia, wymieniali mysli i sugestie. Byla to dla nich jakby krysztalowa kula, ulatwiajaca koncentracje na jakims problemie. Jedna z takich sesji z Banachem i Mazurem w "Szkockiej" trwala 17 godzin, z przerwami na posilki. Te spotkania w "Szkockiej" byly inicjatywa Banacha, Ulam byl najmlodszym z ich uczestnikow. Banach uwazal niektore podejscia Ulama do problemow i dowodow matematycznych za dziwne, ale przyznawal, ze prowadzily one do poprawnych wynikow. Byl to ogromny komplement dla Stana – uwazal on (i slusznie) Banacha za prawdziwego samorodnego geniusza, ktory mial podswiadoma zdolnosc odkrywania "ukrytych sciezek". (Stefan Banach pochodzil z biednej rodziny, nie mial konwencjonalnego wyksztalcenia.) Dyskutowali oczywiscie takze i o "reszcie wszechswiata", o fizyce, astronomii, polityce, sytuacji w Polsce i Europie.
Po wielu latach, Ulam scharakteryzowal Lwowska Szkole Matematyczna jako zajmujaca sie "jadrem spraw", ktore stanowia matematyke. Wspominal swoje lwowskie srodowisko niezwykle wdziecznie i sentymentalnie. Wspominal kolegow matematykow, zamordowanych przez Niemcow podczas okupacji; z kilkoma innymi zetknal sie pozniej w Ameryce.
W roku 1927, majac 18 lat, napisal swoja pierwsza prace naukowa, opublikowana w 1929 w Fundamenta Mathematicae. Niedlugo pozniej Ulam, rozwiazujac trudny problem, przeszedl swoj wlasny test czy ma zostac matematykiem; nie byl juz inzynierem elektrykiem, ale matematykiem. W roku 1931, Ulam przedstawil swoje wyniki na kongresie matematykow w Wilnie. W 1932 r. byl na kongresie w Zürichu, z ktorego wrocil z poczuciem zaufania w potege polskiej matematyki, w swoja zdolnosc znajdowania nowych drog rozwiazan. W wiele lat pozniej John von Neumann powiedzial zonie Ulama, Françoise, ze "nigdy nie spotkal kogos drugiego, kto mialby taka ufnosc w siebie, jak Stan – i... slusznie". Ulam przyznawal, ze zawsze cechowala go zuchwalosc.
W roku 1932 Stanislaw Ulam uzyskal stopien magistra (zdal wszystkie egzaminy naraz, zas prace magisterska, na podstawie swoich innych prac, napisal w szesc nocnych godzin), a w 1933 roku doktorat na Politechnice Lwowskiej. Opublikowal prace z teorii miary zbiorow, rozwiazujac problemy atakowane wczesniej przez Banacha, Kuratowskiego i Hausdorffa. Pracowal rowniez w teorii prawdopodobienstwa i teorii grup oraz topologii. W owych wczesnych latach, Alfred Tarski, slawny logik z Warszawy, upomniany przez Kuratowskiego, w jednej ze swoich prac potwierdzil, ze taki sam wynik uzyskal byl wczesniej Stanislaw Ulam ze Lwowa. Czysty twor mozgu ludzkiego – matematyka – posiadla Stana w wylaczne wladanie i posiadanie, chociaz pozniej w zyciu zajmowal sie rowniez innymi galeziami nauki: fizyka i biologia (po wielu latach, przy okazji biologii, zalowal swoich brakow w wyksztalceniu chemicznym). W owym czasie spedzal nad matematyka co najmniej szesc godzin dziennie. Poza tym czytal wiele, zbieral ksiazki.
W roku 1934, na koszt rodzicow, podrozowal do Wiednia, Zürichu, Paryza i Cambridge, aby sluchac i wyglaszac wyklady matematyczne. W Cambridge, obok bezposrednich dyskusji z wielkimi matematykami Hardy'm i Besicovitsch'em, bardzo przystojny Ulam byl pierwszym mezczyzna, ktory wyglosil wyklad z topologii w zenskim Girton College, tuz po zniesieniu starej reguly zabraniajacej wykladania tam mezczyznom.
Ulam wspominal, iz podroze te byly proba zrobienia w swiecie wrazenia jego matematycznymi wynikami. Nie bez powodu. Sytuacja w Europie zmienila sie dramatycznie po dojsciu Hitlera do wladzy i prorokowala jak najgorzej, w szczegolnosci dla Zydow. W Polsce, przez "lagodna analogie" pojawil sie agresywny antysemityzm. Stryj Stana, Michal Ulam, namawial go na kariere za granica.
Harvard University
Pierwsza swoja prace naukowa w Ameryce Ulam opublikowal z Karolem Borsukiem. Pod koniec roku 1934, Ulam rozpoczal korespondencje o problemach w teorii miary z Johnem von Neumannem, starszym od siebie o szesc lat, blyskotliwym i wszechstronnym profesorem w Institute for Advanced Studies w Princeton, NJ, USA. Von Neumann byl przejazdem w Warszawie w 1935 roku, w drodze powrotnej z kongresu matematycznego w Moskwie. Przypadli sobie do gustu, von Neumann zaprosil Ulama do Princeton, zaoferowal mu $300.00 stypendium. Ulam zjawil sie w Princeton w grudniu 1935. Tam chodzil na wyklady m. in. Einsteina (wspominal potem jego zabawny, ciezko akcentowany angielski: "he is a very good formula"...), wyglaszal swoje seminaria. W krotkim czasie zetknal sie tam w wieloma wielkimi matematykami: Weylem, Wienerem, G.D. Birkhoffem, Alexandrem, Veblenem i innymi. Atmosfera w Princeton byla inna niz we Lwowie, matematycy mniej ze soba rozmiawiali, nie bylo Kawiarni Szkockiej, nie powstala tam Scottish Book. Princeton, jednakze, bylo jednym z miejsc gromadzacych "po drodze" europejskich uczonych, glownie Zydow, wypedzanych przez faszyzm i Hitlera. Wobec pogarszajacej sie sytuacji w Europie, wzrastajacego zagrozenia Polski i wobec swojej zydoskosci, Ulam szukal sposobow pozostania w Stanach Zjednoczonych. Majac jedna szanse na cztery, zostal przyjety do Harvard Society of Fellows, co zapewnilo mu utrzymanie i mieszkanie. Rozpoczal wspolprace z Johnem Oxtoby, ktora w roku 1941 zaowocowala ich publikacja w mechanice statystycznej; Ulam uwazal ja potem za jedna z najwazniejszych w swojej karierze matematyka. Przyjaznil sie z Johnem von Neumannem, jezdzili razem po okolicznych stanach, dyskutowali o wszystkim, od matematyki do starozytnej literatury lacinskiej i greckiej. Wykladal dla studentow w Harvard University i w Brown University w Providence, Rhode Island, najpierw elementarne kursy, potem zaawansowane. Ulam, choc przesiakl "technologiczna wyzszoscia Ameryki", pomiedzy rokiem 1936 a 1939, kazde lato spedzal w Polsce z rodzina. Byly to dla niego emocjonalne powroty do rodziny i przyjaciol matematykow lwowskich, chociaz rychlo zaczynal tesknic za otwarta Ameryka.
W 1937 roku, wraz z Banachem goscil von Neumanna we Lwowie. Wowczas to von Neumann, wegierski Zyd, rozpoczal we Lwowie zartobliwie swoj wyklad od "Matematycy-goje wykazali, ze...", ku nieslychanemu rozbawieniu Stefana Banacha, goja. W nastepnym roku Ulam rewizytowal von Neumanna w Budapeszcie, skad wracal przez miasteczka zydowskie w Karpatach. (Potem utwalil slad tej podrozy w swojej autobiografii pt. Adventures of a Mathematician.) W 1938 roku zmarla matka Ulama (Anna z Auerbachow), a on sam uzyskal w konsulacie amerykanskim w Warszawie imigracyjna wize amerykanska. W kilka miesiecy pozniej byloby to juz prawie niemozliwe.
W sierpniu 1939, ojciec Jozef i stryj Szymon, odprowadzili synow i bratankow, Stanislawa i 17-letniego Adama, na nabrzeze pasazerskie w Gdyni. Bracia Ulamowie odplyneli "Batorym" do Ameryki. (Adam, mlodszy od Stana o 13 lat, ktoremu ten pomagal przez wiele lat studiow w Brown University, stal sie pozniej znanym historykiem, autorem jednej z pierwszych na Zachodzie ksiazek o Stalinie, dyrektorem Center for Russian Studies w Harvard University). Nie zobaczyli juz swojej rodziny nigdy. Po przyplynieciu do Nowego Jorku, dowiedzieli sie w hotelu o niemieckim bombardowaniu Warszawy. Stan wspominal: "At that moment, I suddenly felt as if a curtain had fallen on my past life... There has been a different color and meaning to everything ever since." ("W tym momencie poczulem sie jakby kurtyna spadla na moje przeszle zycie... O tego momentu, wszystko i juz na zawsze nabralo innego koloru i znaczenia.")
Madison, WI
George D. Birkhoff, owczesny "guru" amerykanskiej matematyki, dopomogl Ulamowi w znalezieniu w 1940 roku pracy "instruktora" w University of Wisconsin at Madison, WI. Mimo, ze z dala od wielkich centrow naukowych, znalazl tam Ulam srodowisko bardzo stymulujace naukowo i intelektualnie. W roku 1941 otrzymal amerykanskie obywatelstwo. W roku 1942 ozenil sie z francuska studentka Françoise Aron, ktora poznal byl jeszcze w Cambridge, MA. (Jako trafny opis samego siebie poslal jej kiedys fragment pewnego listu d'Alembert'a do Mademoiselle de Lespinasse sprzed 200 lat !) W 1944 roku urodzila sie ich jedyna corka Claire.
W roku 1941 w Madison Ulam rozpoczal owocna wspolprace w teorii group z C.J. Everett'em, ktory dyscyplina myslenia przypominal mu Stanislawa Mazura. Ulam produkowal pomysly, niekiedy luzne, a Everett rygorystyczne dowody i koncowa konstrukcje. Everett demonstrowal wedlug slow Ulama "upor w mysleniu". Myslenie bylo glownym zajeciem Ulama. W kilka lat pozniej, juz w Los Alamos, mala Claire, odpowiadajac na pytanie kolezanki, dlaczego jej ojciec nie gra z nia w pilke, powiedziala: "Moj tato tylko mysli, mysli, mysli! Nic tylko mysli".
Na swiecie szalala wojna. Stan Ulam chcial wniesc swoj udzial w wysilek wojenny. Bezskutecznie zglosil sie na ochotnika do lotnictwa amerykanskiego. Wiosna 1943 roku napisal do von Neumanna o swoim pragnieniu pracy na rzecz wojny. Wczesna jesienia 1943 doszlo do spotkania Ulama z von Neumannem (w towarzystwie obstawy) na Union Station w Chicago. Von Neumann poinformowal go o istnieniu tajnego, waznego projektu wojennego. Ulam nieomal profetycznie powiedzial mu, ze wlasnie pracuje nad "branching processes", probabilistyczna teoria spontanicznego powielania sie czastek, jak bakterii. Byl to temat jak znalazl dla Manhattan Project, prac nad bomba atomowa, glownie w tajnym laboratorium w Los Alamos, NM, stworzonym kilka miesiecy wczesniej. W jesieni 1943 roku Stan Ulam otrzymal oficjalne zaproszenie do przylaczenia sie do nieokreslonego projektu wojennego, podpisane przez slynnego fizyka Hansa Bethe'go (niedlugo pozniej wspoltworcy wzoru Bethego-Feynmana, podstawowego dla obliczen wydajnosci reakcji rozszczepienia). Wkrotce potem Ulam dowiedzial sie, ze ma wysiasc z pociagu na stacyjce Lamy, niedaleko Santa Fe w stanie New Mexico, o ktorym dotad nic nie wiedzial. Z biblioteki uniwersyteckiej w Madison wypozyczyl przewodnik po New Mexico i... w spisie poprzednio pozyczajacych te ksiazke znalazl nazwiska trojga doktorantow i przyjaciol, ktorzy wczesniej znikneli juz bez slowa z Madison. Domyslil sie o co chodzilo.
Los Alamos, NM
Stan z ciezarna zona znalazl sie w tajnym laboratorium na plaskowyzu (mesa) Los Alamos, wsrod dotad najwiekszej w historii koncentracji uczonych. John von Neumann powiedzial mu od razu, ze chodzilo o problemy teoretyczne z masa krytyczna rozszczepialnego plutonu, ktory wowczas jeszcze nawet nie istnial. Po dwoch miesiacach, podnieceni Robert Oppenheimer i Victor Weisskopf przybiegli z probowka, na dnie ktorej bylo kilka tajemniczych kropli plutonu. Ulam zetknal sie po raz pierwszy z praktycznymi problemami fizyki, ktore laczyly sie wprost z danymi ekperymentalnymi. Pewnego razu zazartowal do fizyka Otto Frisch'a: "jestem czystym matematykiem, ktory upadl tak nisko, iz jego prace zawieraja prawdziwe liczby z dokladnoscia do kilku dziesietnych miejsc". Ulam znalazl w sobie zdolnosc wyobrazania sobie nie tylko obrazu logicznego, ale i konkretnej sytuacji fizycznej oraz jej rozwiazania. Slynne stalo sie jego natychmiastowe, jak sie potem okazalo poprawne, oszacowanie stalej w pewnym wzorze jako okolo cztery.
Chociaz podstawowe efekty fizyczne byly zjawiskami kwantowymi, to rozwiazanie problemow techologicznych Bomby wymagalo zastosowania statystycznej mechaniki, tj. kinematyki, dynamiki i statystyki powielania neutronow oraz promieniowania. Byla to matematyka stosowana, nowe pole odkrywcze Ulama. Dyskutowal wiele z Enrico Fermi'm i Richardem Feynman'em o matematyce i fizyce, o mechanice statystycznej; Fermi znal doskonale podstawowa prace Ulama z Oxtoby'm z roku 1941. Ulam pracowal nad problemem powielania neutronow, w grupie Edwarda Tellera, zajmujacej sie juz (poczatkowo zreszta bardziej wskutek rozdzwiekow Teller-Bethe) nowa generacja "super” bomby, zwanej pozniej "bomba wodorowa". Wniosl jednak swoj znaczny udzial w hydrodynamiczne obliczenia potrzebne juz wczesniej dla bomby atomowej.
Z poczatkiem roku 1944, w dlugiej dyskusji Ulama z von Neumannem wyplynela koniecznosc dokladniejszego, niz przyblizonym sposobem proponowanym przez von Neumanna, obliczenia hydrodynamicznego przebiegu implozji, niezbednej dla "zaplonu" bomby termonuklearnej. Trzeba bylo zastosowac "brutalna sile", czyli masowe obliczenia numeryczne. Bylo to jednak niemozliwe przy uzyciu istniejacych mechanicznych urzadzen obliczeniowych. Niezbednosc tych wlasnie dokladnych obliczen zapoczatkowala rozwoj elektronicznych, wowczas jeszcze lampowych, komputerow. Powstaly z polaczenia osiagniec naukowych i technologicznych, w analogii z operacjami mozgu. W roku 1952 pojawil sie w Los Alamos MANIAC, drugi egzemplarz (po Princeton) pierwszego zmienno-programowalnego komputera. (Idee programowania wymyslil John von Neumann, wychodzac z logiki matematycznej).
W lipcu i sierpniu 1945, proba "Trinity" bomby atomowej, Hiroshima i kapitulacja Japonii zlowrozbnie (wg slow Ulama) rozpoczely "ere atomowa” i uczynily z bomby atomowej "wiadomosc publiczna". Zaszczyty i rozglos spadly na... administacyjnych szefow Manhattan Project. Ulam przypomnial wowczas przedwojenna historyjke o pensjonariuszu w Berlinie, ktory zjadl swym wspolpensjonariuszom caly ugotowany asparagus, i ktoremu jeden z nich niesmialo zwrocil uwage: "Prosze wybaczyc, panie Goldberg, ale my rowniez lubimy asparagus." Rozbawieni, planowali z von Neumann napisac dwudziestotomowy traktat pt. Asparagus poprzez wieki (Stan mial napisac ostatni tom). Nie zdazyli, John von Neumann zmarl w roku 1957.
Dla rozrywki Ulam grywal w pokera o male stawki; wsrod partnerow mial m. in. George'a Kistiakowsky'ego (chemika, specjaliste od eksplozji), Nicka Metropolis'a (z ktorym w roku 1946 rozwinal metode Monte Carlo) i Clyde'a Cowan'a – odkrywce neutrina w roku 1956 i laureata Nagrody Nobla w 1995 r.). Uwielbiali przy tym "slone" dowcipy. Od dziecinstwa Stan grywal bardzo dobrze w szachy, stworzyl znany klub szachowy w Los Alamos, w roku 1957 jeden z pierwszych eksperymentowal z gra w szachy na komputerach.
Cala rodzina Ulama w Polsce, wlaczajac siostre (poza dwoma kuzynami), zginela w Shoah, a matka Françoise Ulam w Auschwitz.
Swiat wyszedl z wojny inny. Dostrzezono kluczowa role nauki. Na uniwersytetach w Stanach Zjednoczonych powstawaly nowe centra fizyki. W jesieni 1945 Ulamowie przeniesli sie do Los Angeles, gdzie Ulam zostal profesorem na University of Southern California. W styczniu 1946 roku, gwaltowny wicher prawie zadlawil Stana na ulicy na pobliskiej wysepce Balboa. W nocy tego dnia, powalil go bol glowy i sztywnosc. Przyszedl mu mysl platonski opis smierci Sokratesa: "Kiedy sztywnosc dojdzie ci do glowy, umrzesz". Nastepnej nocy prawie stracil mowe. Przewieziono go do szpitala, gdzie stwierdzono zapalenie mozgu. Po dwoch dniach umieral. Dr Rainey, neurochirurg, zdecydowal sie na natychmiastowa operacje, otwarcie czaszki. Obnizyl cisnienie mozgowe i spryskal rozowy juz mozg Ulama penicylina. Tym uratowal mu zycie. W szpitalu odwiedzali Stana przyjaciele z Los Alamos. Paul Erdös odwiozl go potem do domu i w drodze przetestowal dyskusja matematyczna umysl Ulama. Zawyrokowal: "Stan, jestes zupelnie taki jak przedtem". Ulam, ktorego zawsze pasjonowala istota pamieci, jeszcze dlugo potem sprawdzal swoja pamiec. Z poczuciem zalu i pewnej makabry napisal pierwsza po chorobie publikacje: naukowy nekrolog Stefana Banacha, ktory zmarl w nedzy w 1945 roku w Polsce na raka pluc.
W kwietniu 1946 Stan Ulam powrocil do Los Alamos National Laboratory (LANL). Na poczatek wzial aktywny udzial w konferencji na temat "super-bomby". Wkrotce zostal zaproszony z powrotem do Los Alamos. Przyjal to z ulga. Wowczas to wyglosil dwa seminaria. Pierwsze zapoczatkowalo stworzenie metody Monte Carlo, obliczenia procesow statystycznych na podstawie wielu probek losowych, czyli zastosowanie jakby zdrowego rozsadku do matematycznych sformulowan niektorych praw fizycznych. Drugie seminarium dalo poczatek nowej metodzie obliczen hydrodynamicznych; obie dla rozwiazania problemu transportu czastek. Z czasem, metoda Monte Carlo stala sie podstawowa dla zastosowania teorii prawdopodobienstwa i jest nadal bardzo szeroko stosowana. Metody "computational fluid dynamics" (pozniej ogromnie rozwiniete) stanowia dzisiaj podstawe np. komputerowych symulacji aerodynamicznych i przewidywania pogody. Z Johnem von Neumannem zapoczatkowal prace na teoria tzw. "cellular automata", ukladow samopowielajacych sie z prostych warunkow poczatkowych, np. sieci neuronow. Jego idee w tej dziedzinie sa nadal rozwijane. W 1952 roku Ulam zajal sie z Enrico Fermi'm pierwszymi w historii nauki powaznymi symulacjami komputerowymi na komputerze MANIAC w Los Alamos. Symulacje dynamicznego zachowania sie w czasie ukladu dynamicznego dotyczyly nieliniowej akustyki struny. Wyniki te stanowily podstawe nowych badan zjawisk nieliniowych. Fermi, Ulam i John Pasta rozpoczeli astrofizyczne symulacje komputerowe ewolucji w czasie klasterow gwiazd i formowania sie gwiazd podwojnych i potrojnych. Po smierci Fermi'ego, Ulam i Pasta kontynuowali te prace i zrobili pierwsze animacje filmowe wynikow obliczen.
W roku 1949, Amerykanie przez stworzony po wojnie system detekcji wykryli, ze Rosjanie przeprowadzili pierwsza swoja probe z bomba atomowa. Ulam dowiedzial sie o tym wracajac do Los Alamos ze wschodniego wybrzeza. Natychmiast powiedzial von Neumannowi i Tellerowi: "teraz czas na 'super'". To byla jego szansa! Wkrotce potem Prezydent USA, Harry Truman polecil rozpoczecie konstrukcji bomby wodorowej. Kluczowymi postaciami w tym projekcie byli Edward Teller, George Gamow i Stan Ulam. Powolano trojosobowy komitet (Edward Teller, Stan Ulam i George Gamow) organizujacy prace i majacy zbadac wszystkie mozliwe schematy dzialania bomby termonuklearnej; szefem zostal Edward Teller.
Fundamentalnym problemem byl zaplon i poczatkowa faza reakcji termonuklearnej zachodzacej w bombie wodorowej. Ulam mial powazne watpliwosci co do oryginalnego pomyslu Tellera. Wychodzac z poczatkowych oszacowan pewnych wspolczynnikow geometrycznych, od ktorych zalezal los neutronow w reakcji, po zmudnych i czasochlonnych recznych obliczeniach przebiegu czasowego procesu, z Everettem (ktorego sciagnal do Los Alamos z Madison), z Fermi'm i sztabem pomocnikow, Ulam stworzyl model procesu multiplikatywnego ("branching ratios"), potwierdzony po kilku miesiacach przez von Neumanna i Evansa na komputerze w Princeton. W wyniku tego, Ulam w 1951 roku zaproponowal inny, iteracyjny, powtarzajacy sie schemat (do dzis utajniony) zapoczatkowania podtrzymywalnej reakcji termonuklearnej. Schemat Ulama zostal przyjety po pewnych modyfikacjach wprowadzonych przez Tellera i zaproponowany US Atomic Energy Commission. Byl to przelom w konstrukcji bomby wodorowej, caly program zostal przestawiony na schemat Ulama. Na wniosku patentowym bomby figuruja podpisy Edwarda Tellera i Stanislawa Ulama.
Stan nie mial watpliwosci co do moralnych racji swojej pracy nad bomba. Jego stanowisko lezalo "gdzies w posrodku" pomiedzy idealizmem a szowinizmem. Wychodzil z zalozenia, ze bomba termonuklearna i tak zostanie zrobiona przez Rosjan, ze jego wycofanie sie z projektu nie zmieniloby sytuacji, mogl natomiast przyczynic sie do zapewnienia pokoju. 1 listopada 1952, po intensywnych pracach w Los Alamos, na atolu Eniwetok na Wyspach Marshalla na poludniowym Pacyfiku, dokonano pierwszej eksplozji termonuklearnej "Mike".
W roku 1954, pierwsza "dostarczalna" bomba wodorowa Mark-17", o mocy wybuchu 1 megatony TNT, wazyla 21 ton.
Norbert Wiener, na wiadomosc, iz zona stryja Stana, wywodzila sie od slawnego XV-wiecznego talmudysty, praskiego rabina Caro i od XVI-wiecznego rabina Löw'a, legendarnego tworcy Golema, olbrzyma – obroncy Zydow, stwierdzil wowczas do Stana: "To ciagle pozostaje w rodzinie".
W 1954 roku John von Neumann zostal szefem US Atomic Energy Commision; chociaz urodzony na Wegrzech, kierowal ogromna dziedzina amerykanskiej nauki i technologii. W roku 1955 zmarl Enrico Fermi; ostatnia rozmowa Ulama z nim dotyczyla genetycznego "klonowania" ludzi w dalekiej przyszlosci; Fermi nie wierzyl w mozliwosc sklonowania zasobu pamieci konkretnego czlowieka. W roku 1957 zmarl John von Neumann. Ulam poczul sie osamotniony. Napisal pozniej : "Teraz Banach, Fermi i von Neumann juz nie zyja - trzech wielkich ludzi, ktorych intelekt wywarl na mnie najwiekszy wplyw. Jest to naprawde smutny czas".
Z Jamesem Tuck'iem Ulam napisal jedna z pierwszych prac o mozliwosci kontrolowanej reakcji termojadrowej, problem nadal nierozwiazany. W latach 1951-1952, na dlugo przed sowieckim Sputnikiem, Ulam zaproponowal metode balistyczna sterowania rakietami. Mial tez i inny udzial w problemach rakietowych. Jeszcze podczas wojny, w Los Alamos Richard Feynman zaproponowal uzycie reaktora jadrowego od odrzutu gazu z wielka predkoscia. W latach 1950., Ulam pracowal nad problemem napedu jadrowego rakiet kosmicznych w ramach tzw. Project Rover i Project Orion w Los Alamos. W 1955 roku napisal z Everettem prace o napedzie rakiet kosmicznych poprzez sekwencje slabych wybuchow jadrowych. W latach 1960. oba te projekty zostaly zamkniete, glownie z przyczyn finansowych, przez komitet doradczy Prezydenta Kennedy'ego. Ulam i Matthias napisali wowczas sprzeciw.
Pod koniec lat 1950., pod wplywem odkryc w genetyce molekularnej (DNA), Stan Ulam rozpoczal prace nad zastosowaniem matematyki w biologii, a wlasciwie praw biologii w matematyce. Otwarla sie dla niego nowa, pasjonujaca dziedzina. W Los Alamos zapoczatkowal stale seminarium z biologii komorkowej, ktore dalo poczatek nowemu kierunkowi badan w tym laboratorium. Niedlugo przed smiercia pracowal nad zastosowaniem teorii jezykow komputerowych i teorii programowania w biologii. W roku 1982 przyznal: "Gdybym byl mlodym czlowiekiem, pracowalbym bardziej w biologii, w anatomii mozgu, probujac zrozumiec procesy w nim zachodzace... Komputery sa cudownym narzedziem". W polowie lat 1980. Los Alamos National Laboratory podjelo prace w ramach slynnego dzis i niemal ukonczonego Genome Project, nad sekwencyjna analiza genow. Walter Goad, szef tego projektu w LANL, napisal w roku 1987: "Mowiac o sekwencyjnej analizie, Gen-Bank itp. Stan kiedys powiedzial, Ja to wszystko zaczalem. Tak."
Matematyka i symulacje komputerowe staly sie jednym z podstawowych narzedzi biochemii, genetyki i biologii, zas, tak jak wiek XX byl wiekiem fizyki, wiek XXI najprawdopodobniej bedzie wiekiem biologii. Stan Ulam ma w tym swoj wazny udzial. W roku 1960 Ulam opublikowal ksiazke pt. A Collection of Mathematical Problems. Umial stawiac problemy, proponowac ich rozwiazanie. "Rozwinmy teorie tego ... taka droga..." To wlasnie – intuicja, byla jego najwieksza zdolnoscia jako matematyka.
W roku 1963 Ulam zetknal sie z mlodszym o 25 lat matematykiem Gian-Carlo Rota, rowniez i filozofem, czlowiekiem o zainteresowaniach Antykiem, erudyta. Zaczela sie ich przyjazn. Rota twierdzil, ze Ulam wywarl na niego ogromny wplyw, Ulam zas, ze Rota byl jego najlepszym "influencee" (tzn. kims, na kogo wywiera sie wplyw) oraz ze Rota wypelnil mu pustke intelektualna pozostala po von Neumannie. Jego Conversations with Rota, zostaly w czesci opublikowane przez Françoise Ulam w Los Alamos Science).
Boulder, CO
W 1965 roku Stan Ulam rozpoczal regularne wizyty na dynamicznie rozwijajacym sie University of Colorado w Boulder, CO. W 1967 roku, przeszedl na emeryture w Los Alamos, pozostajac konsultantem Laboratorium za jednego dolara rocznie. W 1967 roku przeniosl sie do Boulder na stale, gdzie zostal Profesorem i dziekanem Wydzialu Matematyki. W latach 1968-1975 byl rowniez Profesorem Biomatematyki w Colorado Medical School.
Wspolpracowal z matematykiem Markiem Kacem, nieco mlodszym kolega ze Lwowa, z ktorym po wojnie zetknal sie w Los Alamos. Kac, jeden z najlepszych studentow Hugo Steinhausa, mial, wedlug Ulama, ogromne wyczucie tego, jakie moga byc praktyczne zastosowania czystej matematyki. Kac zas mowil o Ulamie: "Wiekszosc matematykow w ogole nie eksperymentuje. Stan tak. Nie ma drugiego takiego jak on, absolutnie nikogo." W 1967 roku Ulam napisal razem z Kacem prace dla Encyclopaedia Britannica Mathematics and Logic: Retrospects and Prospects (Matematyka i Logika: Retrospekcja i Perspektywy), wydana w rok pozniej jako ksiazka. Sciagnal do Colorado (mlodego wowczas) polskiego matematyka Jana Mycielskiego, jednego z ostatnich uczniow Steinhausa. Przetlumaczyl na angielski i uporzadkowal slynna, zapoczatkowana w 1933 roku przez Banacha, Ksiege Szkocka – zbior problemow do rozwiazania, uwag i pomyslow wpisywanych przez matematykow, ktorzy przewijali sie przez te lwowska kawiarnie (kopie ksiegi przyslal mu w roku 1957 sedziwy Hugo Steinhaus z Wroclawia) – w rzecz pt. The Scottish Café, ktora zostala wydana jako LANL Report w roku 1967, a w 1981 r. jako ksiazka przez wydawnictwo Birkhäuser.
W 1975 roku Stan Ulam przeszedl na emeryture z University of Colorado i wrocil do do Santa Fe, NM, w poblizu Los Alamos. Pracowal tam nadal, korzystal z komputerow i biblioteki Laboratorium. Prowadzil kilkumiesieczne wyklady w Harvard University, Massachussets Institute of Technology, wyjezdzal do Paryza, University of California w San Diego i Davis, University of Florida.
Medrzec inspirujacy
Przez ponad 30 lat Ulam byl jakby katalizatorem w Los Alamos National Laboratory. Jego absolutnie kluczowe zangazowanie w pracach nad bomba wodorowa i niezwykla aktywnosc, sprowadzily na niego rowniez i inne obowiazki. W latach 1957-1967 byl jednym z dwoch doradcow naukowych Norrisa Bradbury, dyrektora Los Alamos National Laboratory. W opozycji do Tellera, w roku 1963 poparl miedzynarodowy uklad o zaprzestaniu prob atomowych w atmosferze. Ulam byl czlonkiem naukowego komitetu doradczego Prezydenta Kennedy'ego, kilku komitetow NASA oraz US Air Force i doradca wielkich kompanii technologicznych i militarnych. Wystepowal przed komisja Kongresu Stanow Zjednoczonych do spraw kosmicznych. Bral jednym z tych, ktorzy zaproponowali J. Wiesnerowi, doradcy naukowemu Prezydenta Kennedy'ego, podjecie prac nad wyslaniem czlowieka na Ksiezyc. W roku 1960 Prezydent John Kennedy oglosil to za cel nauki i technologii amerykanskiej.
Stan Ulam byl czlonkiem amerykanskiej National Academy of Sciences i American Academy of Arts and Sciences oraz roznych ich komitetow. Byl doradca w Weizmann Institute of Science w Rehovot, Israel. Byl czlonkiem Rady Fundacji Jurzykowskich w Nowym Jorku. Mial doktoraty honorowe z uniwersytetow w New Mexico, Wisconsin i Pittsburgu. Otrzymal polski matematyczny Medal Sierpinskiego. W 1973 roku odwiedzil na krotko Warszawe z ramienia American Mathematical Society. Od roku 1950, coroczne wakacje spedzali Ulamowie we Francji, gdzie mieszkal brat Françoise.
Lista naukowych wspolpracownikow Ulama jest bardzo dluga. Zetknal sie on ze wszystkimi wielkimi zachodnimi matematykami i fizykami swoich czasow. W roku 1976 wydal wspomnienia-autobiogafie pt. Adventures of a Mathematician (Przygody matematyka), ktora jest niezwykle interesujaca nie tylko jako pelen anegdot obraz zycia i pracy wielkiego uczonego, jego krytycznego niekiedy spojrzenia na egocentrycznych wielkich matematykow, ale jako zbior glebokich refleksji Wielkiego Medrca o filozofii matematyki, jej istocie i (byc moze wyspecjalizowanej) przyszlosci oraz o wplywie na nia komputerow. Medrca nie tylko wyjasniajacego, a przede wszystkim inspirujacego rozwoj nauki.
Stanislaw Ulam napisal kiedys:
"Jest dla mnie nadal niewyczerpanym zrodlem niespodzianek to, jak kilka bazgrolow na tablicy lub kartce papieru moglo zmienic bieg spraw ludzkich. Sprawy zmienily sie pod wieloma wzgledami, nie tylko w technologii, ale i podejsciu."
I jeszcze:
"Podczas krotkiego okresu mojego zycia nastapily wielkie zmiany w nauce... Czasem mysle, ze bardziej racjonalne wyjasnienie tego, co nastapilo w ciagu mojego zycia, jest takie, ze mam ciagle trzynascie lat, i czytajac Jules Verne'a albo H. G. Wells'a po prostu zasnalem."
Stanislaw Ulam zmarl nagle 13 maja 1984 roku w Santa Fe na atak serca, ktory powalil go po powrocie z Anglii, gdzie odwiedzal polskiego matematyka Zbigniewa Lomnickiego. Françoise Ulam pochowala jego prochy na Cmentarzu Montmartre w Paryzu.
1999
O skrzynce
koordy nie pokazują umiejscowienia kesza. Aby do niego dotrzeć odpowiedz na pytania:
A - Pierwszą pracę naukową napisał w wieku A lat
B - Rewizytował von Neumanna w Budapeszcie (dwie ostatnie cyfry)
C - Pierwsza "dostarczalna" bomba wodorowa ważyła C ton
D - Rok w którym wraz z Markiem Kacem napisał pracę dla Encyclopidia Britanica (dwie ostatnie cyfry)
A teraz oblicz:
N 52 08.409 + A + B
E 021 08.117 - C - D