[PL]
Lodowiec się cofa:
Na terenie dzisiejszej Polski miało miejsce kilka następujących po sobie zlodowaceń, czyli tzw. glacjałów. Cieplejsze okresy pomiędzy nimi to tzw. interglacjały. Z kolei w trakcie każdego z glacjałów miały miejsce zimniejsze i chłodniejsze okresy, tzw stadiały i interstadiały. W czasie interglacjałów i interstadiałów, w skutek ocieplenia się klimatu, następowało cofanie się lodowca, czyli deglacjacja. Mogło ono zachodzić w ten sposób, że czoło lodowca cofało się równomiernie na całej swojej szerokości - była to deglacjacja frontalna. Mogło też być tak, że lodowiec cofając się, pozostawiał oddzielone od jego masy bryły martwego lodu, czyli izolowane płaty lodowca - takie zjawisko nazywany deglacjacją arealną. Efektem deglacjacji arealnej było powstanie zagłębień po wytopieniu brył martwego lodu, a także interesujących nas kemów.
Typy deglacjacji: A - frontalna, B - arealna.
Powstawanie kemów:
Spośród różnego typu typu form, jakie pozostawił po sobie lodowiec, na uwagę zasługują kemy. Są to wypukłe formy terenu, a więc wzgórza, pagórki, wały i wysoczyzny, zbudowane z poziomo warstwowanych osadów. Ich kształt, a także materiał, z jakiego są zbudowane, zależy od warunków w jakich powstały. Jeśli wykształciły się w szczelinach pomiędzy bryłami martwego lodu, mają kształt podłużny i są to kemy szczelinowe. Jeśli natomiast utworzyły się w okrągłych lub owalnych zagłębieniach w lodzie, tzw. przetainach, mamy do czynienia z kemami przetainowymi. Materiał skalny pochodzący z masy topniejącego lodu, a także nawiewany (nierzadko z dużych odległości), gromadził się w tych zagłębieniach. Jego akumulacji sprzyjała znajdująca się w tych zagłębianiach woda, która działała niczym lep na muchy. Po stopieniu się pozostałości martwego lodu, materiał zebrany w zagłębieniu lodowym pozostał w postaci wzniesienia. podczas osiadania tego materiału następowało zaburzenie pierwotnego poziomego warstwowania, zwłaszcza w brzeżnych częściach kemu.
Kolejne etapy powstawania kemu.
Kemy w Haćkach:
W okolicach wsi Haćki możemy oglądać bardzo dobrze wykształcone formy kemów. Na szczególną uwagę zasługują dwa regularne pagórki kemowe, będące kamami przetainowymi, noszące lokalne nazwy Zamok oraz Betłah. Są to jedne z najlepiej wykształconych tego typu kemy w Polsce. Ich niewielkie rozmiary przy jednoczesnej dużej stromiźnie stoków pozwalają dobrze wyobrazić sobie to, jak powstały. Znajdujące się w innej części Haciek odsłonięcie innego wzgórza kemowego, pozwala bardzo dobrze poznać ich budowę wewnętrzną. To sprawiło, że kemy w Haćkach stały się przedmiotem licznych badań geologicznych i geomorfologicznych. Dzięki nim stwierdzono, że ostatnim zlodowaceniem na tym obszarze było zlodowacenie Warty, które zakończyło się ok. 120 tys. lat temu i taki należy przyjąć wiek tutejszych kemów.
Pagórki kemowe ze względu na swoją budowę aż prosiły się do postawienia na nich osady obronnej. Najstarsze ślady osadnictwa znalezionego w okolicy pochodzą ze schyłku epoki kamienia, więc sprzed kilku tysięcy lat. Jeden z tych kemów został przekształcony przez człowieka do funkcji obronnych i pełnił taką rolę z przerwami aż do średniowiecza - najmłodsze znaleziska archeologiczne w obrębie kemu przekształconego w grodzisko pochodzą z XIV w. Drugi z kemów pozostał w formie niezmienionej do dnia dzisiejszego.
Rejon wzgórz kemowych w Haćkach, ze względu na swoje specyficzne ukształtowanie, stał się również siedliskiem roślin szczególnie interesujących botaników. Ze względu na swoje walory historyczno-przyrodnicze rejon kemów w Haćkach został włączony do sieci obszarów chronionych Natura 2000 pod nazwą "Murawy w Haćkach".
EarthCache:
Aby zalogować znalezienie EarthCache musisz odwiedzić wskazane przez współrzędne tego EarthCache miejsce. Następnie musisz odpowiedzieć na poniższe pytania i przesłać je do mnie za pomocą formularza kontaktowego.
Uwaga!
Niniejszy EarthCache został stworzony zgodnie ze standardami obowiązującymi przy tego typu skrytkach, aby maksymalnie podnieść jego walory edukacyjne. Odpowiedzi na poniższe pytania znajdziesz jedynie na podstawie wizyty w terenie, uważnej lektury niniejszego EarthCache oraz umiejętności logicznego myślenia. Odnalezienie odpowiedzi nie wymaga przeszukiwania internetu ani literatury fachowej. Warunkiem zaliczenia tego EC jest przesłanie do mnie OSOBIŚCIE odpowiedzi na WSZYSTKIE OBOWIĄZKOWE pytania. Logi zamieszczone bez uprzedniego nadesłania odpowiedzi, nie zawierające odpowiedzi na wszystkie obowiązkowe pytania lub zawierające odpowiedzi o treści "nie wiem", "nie umiem", "nie pamiętam" itp. będą usuwane bez ostrzeżenia.
1. Współrzędne EarthCache wskazują odsłonięcie osadów niewielkiego pagóra kemowego. Przyjrzyj się i odpowiedz, z jakiego materiału jest on zbudowany:
A. z gruboziarnistych piasków (powyżej 1mm średnicy) przemieszanych z drobnymi do 1cm średnicy żwirami
B. z drobnoziarnistych piasków (poniżej 1mm średnicy) i pyłów z nielicznie występującymi większymi żwirami
C. z dużych głazów polodowcowych wymieszanych z gliną
D. z warstwowanych, na przemian jasnych i ciemnych iłów, lepkich i plastycznych.
2. Teraz udaj się w okolice pagórów kemowych noszących nazwy Zamok (N 52° 49.970 E 023° 10.890) i Betłah (N 52° 50.090 E 023° 10.790). Wejdź na oba i obejrzyj je sobie dokładnie z bliska i z dystansu. Odpowiedz, jakiego typu są to kemy oraz w wyniku jakiej deglacjacji powstały. Są to:
A. kemy szczelinowe powstałe w wyniku deglacjacji frontalnej
B. kemy szczelinowe powstałe w wyniku deglacjacji arealnej
C. kemy przetainowe powstałe w wyniku deglacjacji frontalnej
D. kemy przetainowe powstałe w wyniku deglacjacji arealnej.
3. Na podstawie obserwacji w terenie i podanych w listingu informacji rozpoznaj, który z pagórów jest grodziskiem:
A. Zamok
B. Betłah
4. Wymień przynajmniej 2 cechy w budowie obu pagórów, którymi się różnią i które świadczą o tym, że jeden z nich jest formą naturalną, a drugi przekształconą przez człowieka na funkcje obronne.
5. Orientacyjna wysokość pagóra kemowego nie przekształconego przez człowieka wynosi około:
A. 4m
B. 8m
C. 12m
D. 20m
6. Pagóry kemowe Zamok i Betłah znajdują się:
A. na szczycie górującego nad okolicą wzniesienia
B. na stoku, w połowie wysokości pomiędzy grzbietem a doliną
C. na rozległej równinie
D. na dnie kotliny
Znalezienie możesz zalogować po wysłaniu do mnie odpowiedzi. Jeśli odpowiedzi będą błędne, skontaktuję się z Tobą w tej sprawie.
