Znajdujesz w samym centrum Poznania. Stojąc na współrzędnych EC widzisz zabytkowy budynek Dworca Zachodniego PKP. Budynek ten został wybudowany w 1927 roku, według projektu Władysława Czarneckiego. W 1978 roku uznano go za zabytek. W latach 1992-1996 przeprowadzono gruntowny remont tego budynku. Na szczęście nie wymieniono wówczas parapetów okiennych. Dzięki nim możemy odbyć dzisiaj geologiczną lekcję :-) To właśnie parapety w oknach Dworca Zachodniego są przedmiotem tego EC, a dokładnie skała, z której są one wykonane - zlepieniec zygmuntowski. Znajdziesz go udając się do waypointa "Parapety".
Zlepieniec zygmuntowski, zwany zygmuntówką, jest niezwykłą skałą o wysokich walorach dekoracyjnych. Żartobliwie zwany jest również przez geologów salcesonem – każdy kto spojrzy na niego chyba nie ma wątpliwości dlaczego ;-)
Nazwa „zygmuntówka” pochodzi natomiast od króla Zygmunta III Wazy, którego rzeźba stała w Warszawie na trzonie kolumny wykonanej właśnie z tego zlepieńca. Trzon ten, odspojony ze złoża w 1607 roku, przetransportowany lądem i spławiony Wisłą w 1643 roku, miał 38 stóp długości (11,6 metra) i średnicę około 1 m.
Zdjęcie 1.
Zdjęcie 2.
Jak takie cudo powstało?
Zlepieńce to rodzaj skał klastycznych, zwanych również skałami okruchowymi, a te z kolei są odmianą skał osadowych. Spójrzmy pokrótce jak przebiega proces powstawania takich skał. Skały klastyczne składają się z ziaren (okruchów, klastów), które pochodzą ze zniszczenia starszych skał, budujących dawne lądy. Pierwotne skały uległy procesom wietrzenia czego efektem są różnej wielkości ziarna. Ziarna te były transportowane przez wiatr, wodę i lód i gromadzone jako luźny osad w różnych zagłębieniach. Nagromadzenie takiego materiału skalnego (okruchów skalnych) prowadzi do powstania skał klastycznych luźnych. W zależności od wielkości ziaren mamy do czynienia ze żwirem, piaskiem lub mułem.
Drugi etap powstawania zlepieńców jest określany mianem diagenezy i lityfikacji. Nagromadzony wcześniej materiał skalny, który jest luźny, miękki i zazwyczaj przesiąknięty wodą, jest przykrywany przez kolejne osady. Pod wpływem wywieranego przez nie nacisku podlega on kompakcji (zmniejszenie objętości) oraz ulega przeobrażeniom chemicznym i fizycznym. W wyniku tych procesów pierwotny osad staje się spoisty, twardy i praktycznie pozbawiony wody.
W ten sposób powstają skały klastyczne zwięzłe. Ze żwiru powstaje brekcja (gdy okruchy skalne są kanciaste, słabo otoczone) oraz zlepieniec (gdy okruchy skalne są otoczone). Piasek przeobraża się w piaskowiec, a muł w mułowiec. Spójrz na rysunek 1.
Rysunek 1.
Źródło: http://muzeum.pgi.gov.pl/lekcje_int/morza/skaly_klasyczne.htm.
Zlepieńce zbudowane są ze składników o rozmiarach większych niż 2 mm. Ich klasty mają zaokrąglone kształty, które podczas transportu uległy obtoczeniu (tzw. otoczaki). Najczęściej występującym składnikiem zlepieńców jest kwarc, ze względu na dużą twardość i odporność na procesy wietrzenia i transport, a także okruchy skaleni.
Parę słów o naszym głównym bohaterze
Zlepieniec zygmuntowski powstał w okresie permskim, około 290-270 mln lat temu. Na czerwono-brunatnym tle widoczne są klasty w kolorach szarym, czerwonawym i prawie czarnym. Skała ta pochodzi Gór Świętokrzyskich, a dokładnie z rejonu Czerwonej Góry (10 km na południowy-zachód od Chęcin), gdzie wydobywana jest w jednym z najstarszych kamieniołomów z tych okolic – kamieniołomie Zygmuntówka. Początki eksploatacji słynnego, pociętego żyłkami kalcytu, zlepieńca sięgają XVI wieku. Zlepieniec ten był wydobywany do końca XX wieku.
Zlepieniec zygmuntowski należy do skał grubookruchowych – średnice występujących w nim otoczaków najczęściej oscylują wokół 3-6 cm, choć można spotkać również klasty o średnicy nawet 80 cm. Otoczaki w kolorze szarym oraz szaroróżowym to dewońskie wapienie, czasem również czarne wapienie mikrytowe (wiek 400-370 mln lat). Warstwy zlepieńca zostały pocięte licznymi uskokami, a szczeliny w ten sposób powstałe zostały wypełnione żyłami kalcytu zwanego „różanką”.
Klasty zanurzone są w brunatno-czerwonym spoiwie. Jest ono o wiele młodsze od dewońskich otoczaków. Jego wiek nie został ostatecznie ustalony, prawdopodobnie oscyluje on wokół 270 milionów lat (późny perm). Głównym składnikiem masy są malutkie kryształy kalcytu (o średnicy nie przekraczającej tysięcznych części milimetra). Brunatno-czerwone zabarwienie masa zyskała dzięki obecności tlenków żelaza.
Przez profil wyślij odpowiedzi na poniższe pytania. Nie musisz czekać na moją zgodę na logowanie, jednak pamiętaj, że logi bez uprzednio wysłanych odpowiedzi będą kasowane. Logować EC można bezpośrednio po wysłaniu odpowiedzi do mnie. Jeśli coś w nich będzie nie tak, zgłoszę się do Ciebie/do Was i pomogę w zadaniu. Powodzenia!
Zadania:
1. Udaj się na współrzędne waipointa Parapety. Spójrz na zdjęcie 1. Odszukaj widoczną na zdjęciu klastę (tę największą) i podaj jej wymiary.
2. Na zdjęciu 2 widoczna jest żyła. Jaki minerał ją tworzy? Jaka jest jej szerokość?
3. Na podstawie lektury listingu wytłumacz na czym polega lityfikacja.
4. Możesz załączyć zdjęcie swoje lub gpsa (opcjonalnie). Proszę nie zamieszczaj zdjęć odpowiadających na pytania.
Bibliografia:
1. http://zywaplaneta.pl/poznan/zlepieniec-zygmuntowski/
2. Zygmuntówka. Minimonografie polskich kamieni budowlanych. Nowy Kamieniarz 38, 2/2009.
3. Kamieniołom zlepieńca zygmuntowskiego w Chęcinach - Czerwonej Górze.
4. http://muzeum.pgi.gov.pl/lekcje_int/morza/skaly_klasyczne.htm