Spieszmy się kochać piaskowce, tak szybko odchodzą...
Będąc pod koniec 2016 roku z Geożonką w jej rodzinnych, podlaskich stronach, nie omieszkałem wynegocjować czasu na wyprawy pod kątem poszukiwań miejsc pod EC. Jeszcze przed wyjazdem spędziłem długie godziny wyszukując ciekawe geologicznie miejsca w bazach geostanowisk i specjalistycznych artykułach. Z uwagi na swoją historię geologiczną, region południowego Podlasia jest ubogi w wyraziste i spektakularne ciekawostki skalne Nie zrażając się wszakże tymi przeciwnościami historii geologicznej regionu, wyszukałem kilka miejsc wartych odwiedzenia i być może założenia EarthCache.
Jednym z takich miało być wyrobisko nieczynnej żwirowni z Zadworzanach, zlokalizowane w obrębie polodowcowej moreny czołowej, czyli wzgórza usypanego z materiału skalnego w miejscu czoła (przedniej części) lodowca. Wg znalezionych przeze mnie informacji miały się tu znajdować czwartorzędowe zlepieńce. Zlepieńce są to lite skały osadowe zbudowane z obtoczonych okruchów skalnych spojonych ze sobą lepiszczem. A czemu czwartorzędowe? Ponieważ powstały już po przyniesieniu tutejszego materiału skalnego przez lodowiec, a więc w czwartorzędzie - najmłodszym okresie geologicznym trwającym do dziś.
Fragment wyrobiska w Zadworzanach. Ten biały osad to śnieg, nie wapień :)
Jakież było moje rozczarowanie, kiedy po przybyciu na wytypowane miejsce odnalazłem bezbłędnie opisywane wyrobisko, nie stwierdziłem jednak w nim bloków zlepieńca, które powinny się tam znajdować. Udało mi się jedynie znaleźć niewielką bryłę piaskowca (scementowanego piasku) na granitowym otoczaku. Trudno powiedzieć co się stało ze zlepieńcami - być może zostały zagrzebane przez osypujące się ściany wyrobiska, a może wybrane przez okolicznych mieszkańców zdobią teraz przydomowe ogródki. Kiedy już otarłem łzy rozpaczy chusteczką podaną mi przez nieocenioną Geożonkę, spostrzegłem, że mój smutek nie jest do końca uzasadniony. Okazało się, że jak na osady polodowcowe, to występuje tu całkiem spora ilość wapieni ze skamieniałościami oraz dużo bardzo ładnych buł krzemiennych, co sprawia, że miejsce warte jest założenia EC.
Nikłe ślady piaskowca na granitowym otoczaku.
Wapienie z importu:
Lodowiec przesuwający się z terenów Skandynawii wlókł ze sobą ogromne ilości materiału skalnego zbieranego po drodze. Na wielkość okruchów skalnych i rodzaj tych skał miały wpływ dwie rzeczy. Po pierwsze, istotne było, co lodowiec napotkał po drodze. Znaczna ilość wapieni w tej morenie świadczy o tym, że lodowiec musiał na swojej drodze napotkać liczne skały wapienne. Drugą kwestią jest odporność skał - tutaj wygrywają granity i inne skały krystaliczne, które są bardziej odporne niż wapienie, stąd mamy w Polsce liczne ogromne granitowe głazy narzutowe, natomiast wapienie reprezentowane są przez znacznie mniejsze okruchy.
Wapienie, które można znaleźć w odsłonięciu, są dość zróżnicowane i pochodzą z bardzo różnych epok geologicznych - od syluru do kredy (a więc mają ponad 400 mln lat!). Do najciekawszych z pewnością należą fragmenty wapieni z syluru, w których można znaleźć bardzo liczne skamieniałości. Mi udało się znaleźć wapienie zawierające fragmenty liliowców oraz muszle ramienionogów, ale w tego typu osadach można znaleźć ślady wielu innych organizmów morskich, jak np. małży, koralowców, czy trylobitów. Wbrew pozorom na Niżu Polski, można znaleźć bardzo ciekawe skamieniałości i nie wymaga to nawet użycia młotka, a tylko bystrego oka.
Skamieniałości z Zadworzan: po lewej - fragmenty łodyg liliowców, po prawej - muszle ramienionogów.
Przy okazji taka ciekawostka. Kilka miesięcy temu byłem w Estonii, gdzie odwiedziłem EarthCache Ohessaare Limestones or Make a Wish - miejsce oddalone o ponad 500km na północ. Obserwowałem tam identyczne wapienie, jak niektóre z moreny w Zadworzanach.
Krzemienie:
Oprócz wapieni, w odsłonięciu widoczne są liczne buły krzemienne. Krzemienie są to skupiska krzemionki (SiO2), która pochodzi - podobnie jak wapienie - ze szczątków organizmów morskich (głównie igieł gąbek). Krzemienie powstają najczęściej jako buły albo warstwy w skałach wapiennych. O tym, że w osadach polodowcowych mogą występować spore nagromadzenia krzemieni, świadczyć mogą ślady po kopalni tego surowca sprzed 3000 lat, które odnaleziono w Rybnikach k. Białegostoku. Krzemienie, które można znaleźć w Zadworzanach pokryte są często białą korą, co świadczy o ich powstaniu w jasnych wapieniach. Krzemienie są od wapieni bardziej odporne - nie ulegają rozpuszczaniu przez wodę i są twardsze. Zapewne zostały zabrane przez lodowiec razem z wapieniami, lecz w trakcie transportu oraz później, po ich usypaniu we wzgórzu morenowym, wapień uległ destrukcji, a buły krzemienne zostały ładnie wypreparowane.
Buła krzemienna z Zadworzan. Zdjęcie czarno-białe ze względu na jedno z pytań dotyczące koloru tego krzemienia.
Kalcytowe lepiszcze:
Wapienie składają się głównie z węglanu wapnia (CaCO3), który najczęściej przybiera formę minerału zwanego kalcytem. Jest on rozpuszczany przez wodę, dzięki czemu w skałach wapiennych powstają jaskinie. Znajdujące się w osadach polodowcowych okruchy wapienne również poddawane są działaniu wsiąkającej w ziemię wody i powoli rozpuszczane. Nasycona węglanem wapnia woda przenika do głębszych partii osadów, cementując je i tworząc w ten sposób owe nieszczęsne piaskowce i zlepieńce, których w niniejszym wyrobisku już nie ma. Jednak ślady tej cementacji są ciągle widoczne - na znajdujących się tam licznych otoczakach można zauważyć białe naskorupienia, czasem z wtopionymi w nie ziarnami piasku i drobnych żwirów. Są to naskorupienia kalcytowe powstałe w wyniku wytrącenia się węglanu wapnia z wody. Mechanizm ich powstawania jest identyczny, jak nacieków w jaskiniach.
naskorupienia kalcytowe na otoczakach z wyrobiska.
EarthCache:
Aby zalogować znalezienie EarthCache musisz odwiedzić wskazane przez współrzędne tego EarthCache miejsce. Następnie musisz odpowiedzieć na poniższe pytania i przesłać je do mnie za pomocą formularza kontaktowego.
Uwaga!
Niniejszy EarthCache został stworzony zgodnie ze standardami obowiązującymi przy tego typu skrytkach, aby maksymalnie podnieść jego walory edukacyjne. Odpowiedzi na poniższe pytania znajdziesz jedynie na podstawie wizyty w terenie, uważnej lektury niniejszego EarthCache oraz umiejętności logicznego myślenia. Odnalezienie odpowiedzi nie wymaga przeszukiwania internetu ani literatury fachowej. Warunkiem zaliczenia tego EC jest przesłanie do mnie OSOBIŚCIE odpowiedzi na WSZYSTKIE OBOWIĄZKOWE pytania. Logi zamieszczone bez uprzedniego nadesłania odpowiedzi, nie zawierające odpowiedzi na wszystkie obowiązkowe pytania lub zawierające odpowiedzi o treści "nie wiem", "nie umiem", "nie pamiętam" itp. będą usuwane bez ostrzeżenia.
1. Przyjrzyj się ścianom wyrobiska - czy w osadach moreny widać warstwowe ułożenie osadów, czy materiał skalny jest bezładnie przemieszany?
2. Odszukaj licznie występujące tu ciemne buły krzemienne pokryte białą skorupą. Jaki jest kolor tych krzemieni? Proszę, nie zamieszczaj zdjęć krzemieni w logu.
3. Odszukaj otoczaki pokryte z jednej strony kalcytową polewą naciekową. Przyjrzyj się im i zastanów się: polewa ta tworzy się na górnej, czy dolnej powierzchni otoczaków? Napisz mi swoje przemyślenia i obserwacje na ten temat, tutaj ważniejsza od poprawnej odpowiedzi jest próba samodzielnego poszukiwania geologicznej koncepcji.
4.Twoim ostatnim zadaniem, być może niełatwym, ale na pewno najciekawszym, jest odnalezienie wapienia ze skamieniałościami i dołączenie do logu zdjęcia jego powierzchni. Powodzenia!
Znalezienie możesz zalogować po wysłaniu do mnie odpowiedzi. Jeśli odpowiedzi będą błędne, skontaktuję się z Tobą w tej sprawie.
Bibliografia:
Nowicki A. J., Radlicz K, 1961, O występowaniu i genezie zlepieńca czwartorzędowego, Kwart. Geol. 5. 4: 915-929
