Łupawa - sołecka wieś w gminie Potęgowo, położona nad rzeką Łupawą, 7 km na południe od drogi krajowej nr 6, przy szosie łączącej Nową Dąbrowę z Kartuzami. Najstarsze zapiski historyczne o Łupawie pochodzą z roku 1282, kiedy to stanowiła własność klasztoru w Kołbaczu. Od roku 1683 Łupawa należała do rodziny Grumbkow, którzy wznieśli tu niezachowany barokowy pałac i datowany na rok 1772 rokokowy kościół. Według legendy noc w łupawskim pałacu spędził sam Napoleon w czasie jednej z podróży na wschód związanej z wyzytowaniem wojsk francuskich podążających na Moskwę. W świątyni zachowała się część dawnego wyposażenia, w tym barokowa chrzcielnica i ambona. Obok kościoła, na terenie dawnego cmentarza, znajduje się pomnik z 1802 roku oraz wielki głas narzutowy, pełniący do roku 1945 funkcję pomnika poświęconego poległym w I wojnie światowej mieszkańcom parafii. W Łupawie działa też elektrownia wodna wzniesiona na miejscu jednego z dawnych młynów w roku 1942. Nad rzeką Łupawą - znanym szlakiem kajakowym - znajduje się miejsce rekreacyjno-biwakowe. Wzdłuż biegu rzeki (na wschód od wsi) wytyczono także ścieżkę przyrodniczo-edukacyjną "Dolina rzeki Łupawy" z 11 punktami tematycznymi (czas przejścia około 2.5 godziny).
W okolicy wsi Łupawa w kilku skupiskach można zobaczyć około 30 lepiej lub gorzej zachowanych megalitycznych grobowców. Szczególnie warte zobaczenia są dwa skupiska megalitów znajdujące się na północny zachód i na wschód od wsi. Pierwsze z cmentarzysk znajduje się w bezpośrednim sąsiedztwie rzeki Łupawy, drugie - na skraju pól, nieopodal drogi wiodącej do Dąbrówna. Na obu cmentarzyskach zachowały się pozostałości typowych, trapezowatych grobowców z kamiennymi obstawami i piaszczystym nasypem. We wszystkich przypadkach megalitów badanych w Łupawie podstawa grobowca zbudowana była z głazów o największej wielkości, a kamienie obstawy bocznej zmniejszały się sukcesywnie w kierunku wierzchołka mogiły.
Grobowce mają około 50-60 metrów długości i szerokość dochodzącą do 10 metrów. Tworzące wieniec głazy o wysokości do 70-80 centymetrów, ustawione są często obok siebie ściśle, czyli tak, by mogły utrzymać kamienno-ziemne wypełnisko. Niestety, po przeprowadzonych w latach 70 i 80 przez ekipy poznańskich archeologów wykopaliskach, nie zrekonstruowano nasypów ziemnych wypełniających przez wieki wnętrze grobowców. W ciągu kilku lat przebadano 6 wybranych grobowców megalitycznych. Pozyskano bardzo liczny materiał, zarówno w formie naczyń ceramicznych, jak i ich fragmentów, oraz liczne krzemienne narzędzia i odłupki.
Na podstawie przeprowadzonych badań oraz znalezisk stwierdzono ze megality zostały zbudowane przez przedstawicieli łupawskiej kultury pucharów lejkowatych okolo 4500-5000 lat temu.
Skrytka to zakamuflowana tuba
Na podstawie publikacji Dolina Łupawskich Megalitów wydanych przez Stowarzyszenie Przyjaciół Łupawy w gm Potęgowo
[opracowanie na podstawie przewodnika Archeologiczne Zabytki Pomorza / woj. pomorskie, P.Kalka, J.Ellwart, Gdynia 2017]
Wikipedia