Wrocławska Kolej Dojazdowa – ściślej Kolej Wąskotorowa Wrocławsko-Trzebnicko-Prusicka (do 1945 pod firmą Breslau-Trebnitz-Prausnitzer Kleinbahn Aktiengesellschaft), połączona później (w 1945 roku) ze Żmigrodzko-Milicką Koleją Powiatową.
Historia
Kolej uruchomiona została w 1894 roku (wtedy otwarto kolej milicką; linię z Wrocławia do Prusic uruchomiono 1.06.1899). Siedzibą kolejki była od początku do końca jej istnienia w 1991 roku stacja Trzebnica Gaj. Jej wrocławski pasażerski Dworzec Miejski (tuż po wojnie nazywany „Wrocław Główny Wąskotorowy”) zlokalizowano w pobliżu Dworca Nadodrze, na dzisiejszym Placu Staszica, przy kościele św. Bonifacego. Był to dworzec czołowy, a tory wiodły zeń na północ dzisiejszymi ulicami Pomorską i Reymonta przez Most Osobowicki na prawy brzeg Starej Odry (budynek dworca istnieje, pod koniec XX wieku jego wnętrze zostało przebudowane i zaadaptowane na potrzeby pobliskiej parafii św. Bonifacego). Za mostem Osobowickim zlokalizowany był towarowy dworzec przy ul. Na Polance (połączony rozjazdami z głównym torem kolei), potem pasażerski przystanek Wrocław-Karłowice (Breslau-Karlowitz), Wrocław-Różanka (Breslau-Rosenthal), Wrocław-Poświętne (Breslau-Lilienthal) i znajdująca się już poza ówczesnymi granicami miasta stacja Widawa (Weide). Dalszy bieg linii wiódł przez Ligotę Piękną, Wisznię Małą do Trzebnicy i dalej do Prusic. Pociąg tej linii z Trzebnicy do dworca miejskiego we Wrocławiu (przy pl. Staszica) jechał – według rozkładu jazdy z 1944 roku – 1:45 h, pokonując w tym czasie 26,0 km trasy ze średnią prędkością podróżną około 14,8 km/h. Na drogę z Wrocławia do Trzebnicy tą samą trasą zużywał pięć minut więcej, ze względu na fakt, że pokonywał na tym odcinku różnicę poziomów – Trzebnica leży prawie sto metrów powyżej Wrocławia.
Warsztaty i główna parowozownia Kolei Wrocławsko-Trzebnicko-Prusickiej mieściły się w Trzebnicy, parowozownie pomocnicze natomiast – w Wysokim Kościele, Różance i Karłowicach. W 1902 dysponowano dziewięcioma parowozami firmy Krauss z Linzu, trzema wagonami bagażowymi, 25 osobowymi i 132 towarowymi. Oprócz tego w użyciu były także platformy do przewożenia wagonów normalnotorowych, pozwalające uniknąć konieczności przenoszenia z wagonu zwykłego na wąskotorowy ładunku dostarczonego koleją normalnotorową, a przeznaczonego do odbiorców znajdujących się w zasięgu tylko kolei wąskotorowej. W Różance istniało połączenie linii wąskotorowej z normalnotorową linią do Sołtysowic, dzięki temu możliwe było tu ładowanie na platformy wagonów normalnotorowych i przewożenie ich aż do Wysokiego Kościoła.
Przed I wojną światową roczne przewozy pasażerskie kolei sięgały 450 tys. osób, a towarowe – 100 tys. ton. W czasie I wojny przewożono nawet 600 tys. pasażerów rocznie.
Linia była w obrębie miasta dwutorowa i ułożona została w jezdni ulic z szyn wpuszczanych w bruk. Wkrótce po jej wybudowaniu przeprowadzono (w 1903) przez Pomorską, Reymonta i Most Osobowicki nową linię tramwajową, która zgodnie z porozumieniem pomiędzy właścicielami spółki kolejowej a magistratem miasta, częściowo wykorzystywała wybudowaną dla kolei infrastrukturę. Była ona zawczasu na to wspólne wykorzystanie zaprojektowana i przygotowana. Ułożono przy każdym z dwóch torów kolei trzecią szynę tak, że powstał trójszynowy splot kolejowego toru wąskiego (750 mm) z tramwajowym normalnej szerokości (1435 mm). Za mostem tory rozdzielały się: tramwaj skręcał w lewo – na zachód – w kierunku Osobowic, a wąskotorówka w prawo, na Karłowice. Wspólny odcinek tramwajowo-kolejowy mierzył łącznie 0,96 km. Po południowej stronie Starej Odry, przy dzisiejszym Wybrzeżu Conrada Korzeniowskiego, istniało odgałęzienie toru kolei do portu miejskiego (na wschód od linii), gdzie mieściły się towarowe bocznice przeładunkowe.
W roku 1939 wrocławska kolej wąskotorowa dysponowała taborem, w skład którego wchodziło 8 lokomotyw parowych, 34 wagony pasażerskie, 3 wagony bagażowe i 146 wagonów towarowych. Podczas II wojny światowej, po spadku przewozów w okresie międzywojennym wywołanym rosnącą konkurencją transportu samochodowego, nastąpił ich znaczniejszy wzrost, wynikający m.in. ze zwiększenia zapotrzebowania na transport węgla z portu rzecznego.
Znajdująca się na północnym brzegu Odry, przy dzisiejszej ul. Na Polance stacja towarowa od 15 grudnia 1951, kiedy zdecydowano się zlikwidować dotychczasowy dworzec przy pl. Staszica, przejęła funkcję miejskiego dworca osobowego tej linii pod nazwą „Wrocław Wąskotorowy”. Wprowadzenie w latach 50. trakcji motorowej spowodowało, że czas jazdy tych z pociągów, które składały się z wagonu motorowego, skrócił się o około 15-20 minut; dojazd z Trzebnicy do Wrocławia możliwy był (na skróconej do dawnej stacji Wrocław Towarowy [potem Wrocław Wąsk.] trasie) w ciągu godziny. Rozkłady jazdy z lat 60. wskazują jednak, że po paru latach czas jazdy się znowu wydłużył. Ponadto czasami dochodziło do przegrzewania się wagonu motorowego na odcinku linii prowadzącym przez Góry Kocie.
Likwidacja połączenia wąskotorowego Trzebnicy z Wrocławiem nastąpiła 27 maja 1967. Okoliczna ludność próbowała temu zapobiec – wiedząc, że ostatni pociąg (wagon motorowy) dojechawszy do Trzebnicy Gaj już nigdy nie powróci, zablokowano tor na stacji Piotrkowiczki; jednak Milicja Obywatelska dopilnowała, by pociąg bez przeszkód dotarł do stacji docelowej. Wkrótce po tym wydarzeniu przystąpiono do demontażu torów na odcinku Wrocław Wąsk. – Trzebnica Gaj. Rozbudowa (poszerzenie) połączenia drogowego z Trzebnicą (w tym ul. Żmigrodzkiej), a także wydłużenie w mieście linii tramwajowej na Poświętne definitywnie zniszczyło niemal wszystkie pozostałości torów, bocznic i rozjazdów Kolei Wrocławsko-Trzebnicko-Prusickiej na terenie Wrocławia i na trasie między Wrocławiem a Trzebnicą. Obecnie na terenie miasta Wrocławia odnaleźć można dwie pozostałości torowe po kolei wrocławskiej – resztki torów stacyjnych przy placu Staszica oraz fragmenty wąskotorowej bocznicy Cukrowni Różanka przy ul. Chorwackiej.
Cała kolej została zlikwidowana 14 września 1991, kiedy do Prusic odjechał ostatni planowy „Latający Trzebniczanin”, prowadzony przez wagon motorowy Mbxd1-203. Do dziś na niektórych odcinkach dawnej linii pozostały pamiątki w postaci szyn w przejazdach, mostków, fałdowań ziemi po podkładach (stacja Trzebnica Gaj), dawnych zabudowań (Wrocław Wąsk., Trzebnica Gaj i Żmigród Wąsk. – lokomotywownie), nasypów; pozostała też wiata przystankowa na przystanku Grabownica.
Od 2010 roku prowadzone były ze wsparciem funduszy unijnych prace nad utworzeniem ścieżki rowerowej śladami kolejki ze stacji Sułów przez Pracze, Kaszewo, Milicz do Grabownicy (17 km). W trzech miejscach na trasie utworzono mini-skanseny taboru (Sułów, Milicz Wąskotorowy i Milicz Zamek). Planuje się odbudowę kolejki na odcinku Milicz Wąsk. – Grabownica.
O miejscu:
Wrocław Wąskotorowy – dawny pasażerski dworzec końcowy linii kolei wąskotorowej, łączącej Wrocław z Trzebnicą i Prusicami (niem. Breslau–Trebnitz–Prausnitzer Kleinbahn, Wąskotorowa Kolejka Wrocławsko – Trzebnicko – Prusicka). Zlokalizowany był przy dzisiejszym placu Stanisława Staszica 2a, wzdłuż ulicy Pomorskiej, nieopodal normalnotorowego Dworca Nadodrze. Budynek stacyjny zachowany jest do dziś, aczkolwiek pełni inne funkcje.
Ze względu na bardzo ciasną trójkątną działkę w bezpośrednim sąsiedztwie neoromańskiego kościoła św. Bonifacego oraz dwóch ozdobnych śródmiejskich skwerów zdecydowano się na bardzo ograniczony program użytkowy dworca. Pawilon odprawy podróżnych powstał w konstrukcji słupowo-ryglowej na podstawie projektu Karla Klimma z 1898 (inne źródła mówią, że architektem był Joseph Hauke). Parterowy pawilon powstał na wydłużonym w kierunku północ-południe nieregularnym rzucie. Formą architektoniczną i układem konstrukcji ryglowej budynek nawiązuje wedle różnych źródeł do niemieckiej architektury późnego średniowiecza i wczesnego renesansu, lub też ogólniej do regionalnej architektury Niemiec przetworzonej pod wpływem secesji. Nakryta stromym, krytym dachówką dwuspadowym dachem naczółkowym bryła rozrzeźbiona jest licznymi ryzalitami. Nietypowym rozwiązaniem jest optyczny podział elewacji na dwie kondygnacje – dolna część muru pozostała nieotynkowana, jak w północnych Niemczech, zaś górną otynkowano pomiędzy belkami konstrukcji, jak w Niemczech południowych. Duże, podzielone elementami konstrukcyjnymi okna doświetlają dawną halę poczekalni. Dodatkowo okienka poddasza zdobią rysunek elewacji.
Wąskotorową linię do Trzebnicy, tak jak i sam dworzec, otwarto do eksploatacji w 1899 roku. W 1903 odcinek od dworca do mostu Osobowickiego włącznie przebudowano dodając do obydwóch torów kolejowych trzecią szynę tworząc trójszynowy tzw. splot, pozwalający kursować na tym odcinku zarówno pociągom, jak i tramwajom. Dworzec miał układ czołowy i posiadał dwa tory peronowe od zachodniej strony budynku dworca, a ponadto dodatkowe dwa łączące się ze sobą przed kozłem oporowym tory od wschodniej strony. Ponieważ przy bardzo krótkich peronach mieściły się tylko po cztery dwuosiowe wąskotorowe wagony, dłuższe składy zatrzymywane były na ulicy, dzielone były przed wjazdem na dworzec na dwie części i dwiema lokomotywami wprowadzane na stację. Manewry związane z przetaczaniem wagonów komplikowały ruch pojazdów na ulicy Pomorskiej – tak tramwajów, jak i pozostałych – samochodów i pojazdów konnych do tego stopnia, że nawet w warunkach niewielkiego ruchu kołowego w I połowie XX wieku tworzyły się tu korki uliczne i zakłócenia regularności kursowania tramwajów – zdarzały się przypadki tak długiego oczekiwania na wolny przejazd, że dochodziło do „spiętrzenia” dwóch, a nawet trzech kolejnych kursów tramwajowych.
W dniu 15 grudnia 1951 zdecydowano się skrócić linię kolei i zamknąć Dworzec Miejski. Obsługę pasażerską oraz nazwę Wrocław Wąskotorowy przejął dotychczasowy dworzec towarowy na Karłowicach przy ul. Na Polance, za mostem Osobowickim. Budynek Dworca Miejskiego natomiast pełnił przez następne dziesięciolecia różne funkcje – m.in. magazynowe. W latach 60. XX wieku na jego torach stacyjnych wybudowano stację benzynową. Sam budynek dworca w latach osiemdziesiątych przekazano parafii św. Bonifacego. Został on rozbudowany wg projektu wrocławskich architektów Wandy i T. Kononowiczów w kierunku północnym o masywniejszy i dominujący nad całością trakt. Budynek stacji został przy tym zaadaptowany na dom katechetyczny. Obecnie obiekt jest w użytkowaniu Klubu Inteligencji Katolickiej.
Skrytka:
Stoisz przed odrestaurowanym budynkiem stacji Wrocław Wąskotorowy i parowozem Tx2 - 355.
1. Spójrz na tablicę znajdującą się pod zadaszeniem naprzeciwko parowozu. Trzecia cyfra pierwszej daty w tekście to A.
2. Spójrz na parowóz Tx2 - 355. Na tabliczce pierwsza cyfra z numeru No. To literka B.
3. Na tej samej tabliczce odczytaj datę. Ostatnia cyfra z daty to literka C.
4. Stojąc na początu torów (patrząc na front parowozu) przyjrzyj się pierwszemu mocowaniu lewej szyny po lewej stronie. Na śrubie jest oznaczenie _9A Z04. Pierwasza cyfra to litera D
Finał znajduje się na współrzędnych:
N 51° 07.ABC - 491
E 017° 01.ADB - 199
Idąc do finału zwróć uwagę na ostatni fragment torów kolejki wąskotorowej we Wrocławiu, zjazd na stację Wrocław Wąskotorowy, który znajduje się w uczęszczanej dziś ulicy.
Kesz to szybke multi, mikro pojemnik na finałowych współrzędnych. Podjęcie nie wymaga użycia siły, proszę o delikatne obchodzenie się z maskowaniem i absolutną konspirację ze względu na dużą ilość specerujących w okolicy ukrycia skrzynki.