"KULM" MUNCHA
"THE CULM" BY MUNCH
Dawno, dawno temu, a dokładnie jakieś 360 – 330 mln lat temu, w okresie zwanym karbonem, w rejonie tym nie stanęłaby ludzka stopa. Oczywiście gdyby istnieli wtedy ludzie. Żadne stworzenie nie mogło chodzić swobodnie na tym obszarze, ponieważ w miejscu tym istniał zbiornik wodny, który określa się jako basen śródgórski. Jak słusznie się domyślasz, takie akweny zyskują swoją nazwę dzięki otaczającym je górom. Odsłaniające się na powierzchni skały ulegały niszczeniu, a powstały w ten sposób materiał detrytyczny (okruchy skał) był transportowany do wspomnianego zbiornika. Tam okruchy skalne osadzały się na dnie i tworzyły serię skał osadowych nazywaną kulmem. Kulm to zbiorcza nazwa dla skał detrytycznych (zbudowanych z okruchów skał) powstałych w środowisku morskim w okresie dolnego karbonu (ok. 360 – 330 mln lat temu).
Skałka, przed którą właśnie stoisz, przypominająca swym wyglądem tajemniczą postać z obrazu Muncha (fig. 1 i fig. 2) reprezentuje kulm sowiogórski. Występująca tu skała to zlepieniec* kwarcowy, w którym oprócz kwarcu można znaleźć okruchy skał znajdujących się na powierzchni Ziemi w momencie powstawania tych zlepieńców.
W utworach kulmu sowiogórskiego można spotkać materiał okruchowy pochodzący z czterech źródeł:
a) skały pochodzące z Gór Sowich,
b) skały zasadowe znajdujące się na południe od Gór Sowich,
c) skały niepochodzące z Gór Sowich
d) oraz starsze osady kulmowe.
Fig. 1. (powyżej) Fotografia skałki (fot. A. Żerebecka)
Fig. 2. Fotografia skałki zestawiona z obrazem "Krzyk" Muncha (fot. A. Żerebecka)
W obserwowanej skale łatwo zidentyfikować obtoczone okruchy gnejsów sowiogórskich (fig. 3 i fig 4). Gnejsy sowiogórskie powstały z przeobrażenia (metamorfizmu) skał osadowych ok. 395 mln lat temu. W czasie tych procesów niezmienione skały musiały przebywać
na głębokości ok. 30 km. Jednak już 30-60 mln lat później znalazły się na powierzchni, gdzie podlegały procesom wietrzenia i erozji, stanowiąc budulec dla nowopowstających skał.
Fig. 3. (powyżej) Klast gnejsu sowiogórskiego w kulmie sowiogórskim (fot. A. Żerebecka)
Fig. 4. Klast gnejsu sowiogórskiego w kulmie sowiogórskim (fot. A. Żerebecka)
Czasem nawet niepozorne skały mają swoją własną, bogatą historię, o której wypada opowiadać, albo, jak kto woli… krzyczeć, co zresztą sama skała zdaje się robić.
*Zlepieniec - lita (scementowana) skała osadowa zbudowana najczęściej z okruchów kwarcu i skał o wielkości większej niż 2 mm.
Aby zalogować EC musisz odwiedzić miejsce i przesłać odpowiedzi na pytania:
- Co to jest kulm?
- Które skały są starsze: utwory kulmu sowiogórskiego czy gnejsy sowiogórskie?
- Jak myślisz, który proces wymieniony w tekście (metamorfizm, erozja, transport czy osadzanie) miał wpływ na wygląd (kształt) obserwowanych w terenie okruchów gnejsów sowiogórskich?
- Określ jak jest w przybliżeniu średnia wielkość okruchów tworzących ten zlepieniec:
a. Kilka milimetrów
b. Kilka centymetrów
c. Kilkanaście centymetrów
d. Kilkadziesiąt centymetrów
- Zrób zdjęcie swojemu GPS-owi lub sobie z okruchem gnejsu sowiogórskiego.
UWAGA! Do zalogowania tej skrytki EarthCache wymagane jest wysłanie odpowiedzi do zadań przez profil PIG_PIB. Logować można po wysłaniu rozwiązań, nie czekając na wiadomość z naszej strony. Logi bez wysłanych odpowiedzi będą kasowane w ciągu 14 dni.
A long, long time ago, exactly 360 - 330 million years ago, in the geological period known as Carboniferous, no human foot would stand in this area. Of course, if there were human beings then. No creature could walk freely in this area, because in this place there was a water reservoir, which is referred to as a mountain basin. As you rightly guess, such reservoirs get their name thanks to the mountains surrounding them. The rocks exposed on the surface were destroyed, and the resulting detritus material (rock fragments) was transported to the mentioned reservoir. There, rock fragments deposited on the bottom and formed a series of sedimentary rocks called the culm. Culm is the collective name for the detritic rocks (built of rock fragments) formed in the marine environment during the Lower Carboniferous period (about 360 - 330 million years ago).
The rock you are standing in front of, reminiscent of the mysterious figure from the Munch painting (fig. 1 and fig. 2) represents the Sowie Mountains culm. Rock found here is a quartz conglomerate*, in which, apart from quartz, you can find fragments of rocks from the Earth’s surface from the time these conglomerates formed. In the Sowie Mountains culm you can find detritic material from four sources:
a) rocks originating in the Sowie Mountains,
b) alkaline rocks located south of the Sowie Mountains,
c) rocks not originating in the Sowie Mountains,
d) older culm deposits.
In the observed rock it is easy to identify the founded grains of Sowie Mountains gneisses (fig. 3 and fig. 4). Sowie Mountains gneisses were formed from the transformation (metamorphism) of sedimentary rocks about 395 million years ago. During these processes unchanged rocks had to reside at a depth of about 30 km. However, 30-60 million years later they appeared on the surface, where they were subject to weathering and erosion, constituting building blocks for emerging rocks.
Sometimes even inconspicuous rocks have their own rich history, which should be told, or, if you prefer ... screamed, which the rock itself seems to be doing.
*Conglomerate - a solid (cemented) sedimentary rock made mostly of quartz grains and fragments of rocks larger than 2 mm.
To log the EC you need to visit the place and send answers to the questions:
- What is culm?
- Which rock are older: Sowie Mountains culm or Sowie Mountains gneisses?
- How do you think, which process mentioned in the text (metamorphism, erosion, transport or deposition) had an impact on the appearance (shape) of the grains of Sowie Mountains gneisses, observed in the area?
- Determine the approximate average size of the grains from the conglomerate:
a. A few milimeters
b. A few centimeters
c. A dozen or so centimeters
d. A several tens of centimeters
- Attach photo of yourself or your GPS with a Sowie Mountains gneiss.
WARNING! To log this EC you have to send the answers to PIG_PIB profile. You can log after sending the answers, without waiting for our reply. Logs without answers will be deleted within 14 days!
Literatura / References:
- Łapot W., 1986. Petrografia utworów karbonu Gór Sowich. Geol. Sudet., 21, I: 1-134
Grafika w tle: Klast gnejsu sowiogórskiego w kulmie sowiogórskim (fot. A. Żerebecka)
Masz pytania? Napisz do nas! Kontakt: geocaching@pgi.gov.pl
