Mamuty: temat-rzeka EarthCache

MAMUTY: TEMAT-RZEKA

MAMMOTHS: BOOK-SIZE STORY

Rzeka Odra i jej dolina stanowią najważniejszy element otaczającego krajobrazu. Na wschód od jej koryta znajduje się zakład eksploatacji kruszywa wraz z podwodnym wyrobiskiem tworzącym rozległy akwen (fig. 1.). Natomiast w pobliskim Muzeum Regionalnym w Cedyni oglądać można szczątki mamutów i innych plejstoceńskich ssaków. W jaki sposób te trzy elementy układają się w opowieść o przeszłości geologicznej regionu?

Fig. 1. Widok na żwirownię oraz podwodne wyrobisko żwirowni w Bielinku, fot. A. Skowronek
 

Zacznijmy od schyłku plejstocenu, czyli czasu, w którym klimat był na tyle ciepły, że pokrywa lądolodu skandynawskiego kurczyła się, tworząc Bałtyckie Jezioro Lodowe. Na obszarach uwolnionych spod lodu znów popłynęły rzeki, a wśród nich Odra, zmierzająca na północ w kierunku najbliższego zbiornika morskiego, czyli Morza Północnego. Odra tocząca swe wody ukształtowała rozległe, piaszczyste tarasy erozyjno-akumulacyjne, dziś rozciągające się z SW na NE od Bielinka do miejscowości Piasek.

Razem z tarasem zalewowym na zachód od koryta rzeki tworzą charakterystyczne rozszerzenie doliny zwane basenem Stolpe-Piaski (Stolpe to miejscowość nad niemieckim brzegiem Odry, która w nadrzecznej panoramie wyróżnia się widocznymi pozostałościami po zamkowej wieży). Ze względu na ogromną ilość materiału piaszczystego, na obszarze nadzalewowych tarasów rzecznych wiatry ukształtowały wydmy urozmaicające ich płaską powierzchnię. Ponadto dostępność dużych ilości piasków i żwirów o dobrych parametrach zdecydowała o lokalizacji w Bielinku zakładu eksploatacji kruszyw naturalnych (fig. 2). W kopalni pozyskiwane są osady okruchowe tarasu starszego, o stropie położonym na wys. 13,0-15,0 m n. p. rzeki oraz osady młodszego, a zarazem niższego tarasu, którego strop rozciąga się na wys. 8,0-12,0 m n. p. rzeki.

Fig. 2. Piaszczysty brzeg podwodnego wyrobiska żwirowni w Bielinku, fot. A. Skowronek

W otaczającym krajobrazie nie sposób przeoczyć rozległego podwodnego wyrobiska, tworzącego zalew częściowo oddzielony od koryta Odry wąskim pasem lądu (fig. 3). To właśnie w trakcie podwodnych prac eksploatacyjnych na terenie kopalni często znajdowane są kości wielkich ssaków plejstoceńskich, głównie mamutów włochatych (Mammuthus primigenius). Do najbardziej okazałych znalezisk zaliczyć można długi na 115 cm cios mamuta , który wraz z pozostałymi elementami szkieletu ujrzał światło dzienne dzięki pracy pływającej koparki. Stan zachowania okazu nie jest najlepszy, gdyż wskutek wysychania cios zaczął pękać. Dzięki metodzie spektroskopii elektronowej rezonansu spinowego (ESR) udało się wydatować wiek szczątków na 13 000 lat.

Fig. 3. Półwysep oddzielający podwodne wyrobisko żwirowni od koryta Odry, fot. A. Skowronek
 

Teraz pozostaje zadać sobie pytanie, co w tamtym czasie i w tamtym miejscu robiły mamuty? Dlaczego znaczne nagromadzenie szczątków plejstoceńskich zwierząt znajduje się właśnie w okolicy Bielinka? U schyłku plejstocenu lądolód wytopił się na tyle, iż jego czasza znajdowała się w odległości ok. 150 km na północ od omawianej lokalizacji. Na przedpolu lądolodu panował jeszcze klimat peryglacjalny. Grunt skuwała wieczna zmarzlina, a jego powierzchnię porastała roślinność tundrowo-stepowa. Było to środowisko, w którym mamuty czuły się najlepiej. Jednak należy pamiętać, iż epoka plejstocenu to czas częstych zmian klimatycznych z naprzemiennymi okresami ochłodzeń i ociepleń. W rytmie „plejstoceńskich kaprysów klimatycznych” rozrastały się i zanikały pokrywy lądolodów, czemu towarzyszyło przesuwanie się stref klimatycznych i roślinnych. W ślad za nimi podążała zwierzyna. U schyłku ostatniego zlodowacenia na miejsce tundry zaczęła wkraczać roślinność leśna, zmuszając ówczesne trąbowce do migracji w poszukiwaniu najlepszych siedlisk.

Dolina Odry w okolicy Bielinka, choć dziś wydaje się rozległa, pod koniec plejstocenu była miejscem dogodnej przeprawy przez rzekę, blokującą szlak mamucich wędrówek. Jak możemy wnioskować na podstawie odnalezionych kości, dla niektórych plejstoceńskich olbrzymów spacer nad pra-Odrą nie kończył się szczęśliwie. Dziś znaleziska szczątków dawnej megafauny można podziwiać w pobliskim Muzeum Regionalnym w Cedyni. Część zbiorów przechowywana jest także w siedzibie Szczecińskich Kopalń Surowców Mineralnych.

Dokładna przyczyna wyginięcia mamutów nie została jeszcze określona. Upatruje się jej w zmianach klimatycznych, w doskonaleniu technik łowieckich przez ludzi lub, jak podają najnowsze doniesienia naukowe, mógł się do tego przyczynić upadek obiektu kosmicznego na powierzchnię Ziemi. Bez względu na to, który czynnik najbardziej wpłynął na ich ostateczną zagładę, szczątki mamutów z okolic Bielinka najprawdopodobniej dokumentują ostatni moment bytowania tych zwierząt na Nizinie Europejskiej.
 

Aby zalogować EC musisz odwiedzić miejsce i przesłać odpowiedzi na pytania: 

1. Opisz, w jaki sposób powstały osady eksploatowane jako kruszywa naturalne w Bielinku.

2. Wytłumacz, dlaczego żwiry naniesione przez Odrę z południa mają w swoim składzie eratyki skandynawskie.

3. Przyjrzyj się otoczeniu i określ, czy ostrogi na rzece Odrze zbudowane w celu regulacji nurtu wykonano z materiału pochodzącego z pobliskiej żwirowni.

4. Rozejrzyj się po okolicy. Czy znajdujesz odsłonięcia glin morenowych w dawnych wyrobiskach żwirowni?

5. Dołącz swoje zdjęcie na tle podwodnego wyrobiska kopalni. Może uda Ci się uchwycić na nim jedną z pływających koparek, które wydobywają surowiec z dna wyrobiska...? A jeżeli znalazłeś szczątki mamuta to też nie zapomnij się tym pochwalić!

UWAGA! Do zalogowania tej skrytki EarthCache wymagane jest wysłanie odpowiedzi do zadań przez profil PIG_PIB. Logować można po wysłaniu rozwiązań, nie czekając na wiadomość z naszej strony. Logi bez wysłanych odpowiedzi będą kasowane w ciągu 14 dni.
 

The Odra River and its valley are the most important element of the surrounding landscape. To the east of its riverbed there is an aggregate exploitation plant with an underwater excavation forming a vast body of water (fig. 1). Whereas, in the nearby Regional Museum in Cedynia, you can see the remains of mammoths and other Pleistocene mammals. How do these three elements form a story about the geological past of the region?

Let's start with the end of the Pleistocene, i.e. the time when the climate was warm enough that the cover of the Scandinavian ice sheet was shrinking to form the Baltic Ice Lake. In the areas released from the ice, rivers flowed again, including the Oder heading north, still towards the nearest marine basin which was the North Sea. The rolling waters of the Odra River have shaped vast, sandy terraces, today extending from SW to NE from Bielinek to the town of Piasek. Together with the floodplain terrace west of the riverbed, they form a characteristic basin called the Stolpe-Piaski Basin (Stolpe is a town on the German bank of the Oder, which in the riverside panorama is distinguished by visible remains of the castle tower). Due to the large amount of sandy material, in the area of the river terraces, dunes have been formed by winds. In addition, the availability of large quantities of fine sand and gravel decided on the location of a natural aggregate exploitation plant in Bielinek (fig. 2). The sediments are obtained from the older and higher terrace located at an altitude of 13,0-15,0 m above river level. Moreover, the exploitation takes place within the deposits of the younger and lower terrace extending at an altitude of 8,0-12,0 m above river level. In the surrounding landscape, it is impossible to overlook the extensive underwater excavation forming a reservoir separated from the Odra riverbed by a narrow strip of land (fig. 3). It is during underwater mining operations that the bones of large Pleistocene mammals, mainly mammoths (Mammuthus primigenius), are often found in the mine. The most magnificent finds include a mammoth tusk, 115 cm long, which, together with the other skeletal elements, has been derived by the floating excavator. The condition of the tusk is not very good, because as a result of drying, it began to crack. Thanks to the spin resonance electron spectroscopy method, the remains were estimated to be 13 000 years old.

Now, we should ask the question, what mammoths were doing there at that time and that place? Why is there a significant accumulation of Pleistocene animal remains just around Bielinek? At the end of the Pleistocene, the ice sheet melted so much that its margin was located about 150 km northward. In the foreland of the ice cover there was still a periglacial climate, with permafrost and tundra-steppe vegetation. It was the most favorable environment for mammoths to live in. However, it should be remembered that the Pleistocene era was a time of frequent climate change with alternating periods of cooling and warming. In the rhythm of the Pleistocene climate change, ice sheet covers were expanding and shrinking, what was accompanied by shifting of climate and vegetation zones. At the end of the last glaciation, forest plants began to extend to areas previously occupied by tundra, forcing the prehistoric mammals to migrate in search of the most favorable habitats.

The Odra river valley near Bielinek, although today seems to be extensive, at the end of the Pleistocene was playing the role of narrow, convenient crossing point over the river that was blocking the trail of the mammoth’s migration. As we can conclude on the basis of the found skeletons remains, the walk over the pra-Odra river for some of the Pleistocene giants did not end happily. Today, the remains of the former megafauna can be seen in the nearby Regional Museum in Cedynia. Part of the collection is also stored at the headquarters of the mining company in Szczecin.

The exact reason for the extinction of mammoths has not yet been determined. It is considered to be climate change, human activity or, according to the latest scientific reports, the impact of an asteroid. Regardless of which factor influenced their final extermination the most, the remains of mammoths from the vicinity of Bielinek most likely document the last moment of these animals' existence in the European Plain.

To log the EC you need to visit the place and send answers to the questions:

1. Describe how the sediments exploited as natural aggregates in Bielinek were formed.

2. Explain why the gravel deposited by the Odra River from the south have Scandinavian eratics in their composition.

3. Tahe a look at the surroundings. Were the groynes on the Odra River built to regulate the current made of material from a nearby gravel pit?

4. Look around the area. Do you find outcrops of moraine clay in former gravel pits?

5. Attach your photo with of the underwater mine pit. Maybe you can capture on it one of the floating excavators that extract the raw material from the bottom of the pit ...? And if you found the remains of a mammoth then don't forget to boast about it!

WARNING! To log this EC you have to send the answers to PIG_PIB profile. You can log after sending the answers, without waiting for our reply. Logs without answers will be deleted within 14 days!
 

Literatura / References:

1. Głąbiński Z. (red.), 2009, Tajemnice krajobrazów Pomorza Zachodniego – przewodnik dla dociekliwych, Szczecin, Forum Turystyki Regionów.

2. Piotrowski A., 1987, Szczegółowa mapa geologiczna Polski w skali 1:50 000, Arkusz Cedynia (343), Państwowy Instytut Geologiczny, Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa.

3. Piotrowski A., 1991, Objaśnienia do Szczegółowej mapy geologicznej Polski w skali 1:50 000, Arkusz Cedynia (343), Państwowy Instytut Geologiczny, Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa.

4. Piotrowski A., 1999, Znalezisko szczątków mamuta w Bielinku, Przegląd Geologiczny, vol. 47, nr 5, str. 482-483.

5. Piotrowski A., Walczak A., 2010, Znalezisko ciosu mamuta ze żwirowni w Bielinku w 2010r., W: Budowa, geologia naftowa, wody geotermalne i ochrona środowiska Bloku Gorzowa – Pojezierza Myśliborskiego, LXXX Zjazd naukowy PTG, Szczecin, str. 108-109.

Grafika w tle: domena publiczna / public domain
 

Masz pytania? Napisz do nas! Kontakt: geocaching@pgi.gov.pl