Ponor to miejsce, w którym płynące wody powierzchniowe, jak strumienie, potoki czy rzeki, zanikają wpływając pod powierzchnię ziemi.
Skrytka ta ma na celu zobrazowanie zjawiska geologicznego jakim jest PONOR i choć według ekspertów nie ma możliwości jego występowania na tym obszarze, powinno się go traktować jako edukacyjną. Zasada działania ponoru przypomina bowiem to co zobaczycie na miejscu tego EC.
Ponory zazwyczaj występują w formie zagłębienia, otworu, szczeliny lub korytarza ukształtowanego przez wodę. Są formami terenu właściwymi dla obszarów krasowych, czyli miejsc, w których dochodzi do chemicznego rozpuszczania skał przez wodę zawierającą CO2. Woda nasyca się tym gazem przechodząc w postaci deszczu przez atmosferę, dalej przez pokrywę szaty roślinnej i glebę. Trafiając na określone typy skał (głownie wapienie i inne skały węglanowe) woda nasycona CO2 zaczyna kształtować powierzchniowe i podziemne formy rzeźby krasowej. Słynne obszary występowania krasu to Góry Dynarskie i Płaskowyż Kras czy prowincja Guilin w Chinach. W Polsce są to m.in. Góry Świętokrzyskie, Wyżyna Krakowsko-Częstochowska oraz Tatry Zachodnie.
Zatem zapoznajmy się z budową geologiczną obszaru, na którym występuje omawiany ponor. Dominującymi tu formami terenu są rozległe tzw. równiny sandrowe, zbudowane z piasków i żwirów osadzonych i wypłukanych przez wody z wytapiającego się lądolodu ostatniego zlodowacenia (północnopolskiego). Osady o takiej genezie nazywamy wodnolodowcowymi. Towarzyszą im lokalnie gliny zwałowe oraz piaski i żwiry ozów i kemów. Piaszczystą powierzchnię, w której w niegłebokim jarze płynie wartko strumyk Starynka (fig. 1.), porastają w przewadze lasy iglaste. Zatem jest to typowy krajobraz polodowcowy choć nie przypomina opisanego wyżej obszaru występowania zjawisk i form krasowych.
Fig.1.
Zjawisko przypominające opisany ponor można zobaczyć w Poznaniu. Płynący wartko strumyk Starynka z obszaru Minikowa znika nagle pod ziemią w głuszyńskim lasku. Zlokalizowane jest na południe od dzielnicy Głuszyna, obok lotniska Krzesiny i na północ od Jeziora Czapnica, z którym tworzy wspólny system hydrologiczny.
Fig. 2.
Ujście strumienia zajmuje zagłębienie w kształcie misy (fig. 2), które prawdopodobnie stanowi pozostałość eksploatacji surowcowej tych terenów. Zagłębienie zostało uformowane w dobrze przepuszczalnych osadach piaszczysto-żwirowych, przez które zgromadzona woda przenika do podziemnych warstw wodonośnych.
Ciekawe jest to, że poziom wody nie ulega dużym zmianom poziomu lustra wody pod wpływem zjawisk hydrologiczno-meteorologicznych. Nawet w dłuższych okresach suszy poziom wody w zagłębieniu utrzymuje się, dzieki stałemu (silnemu) zasilaniu ze strumienia, na tym samym poziomie. Z drugiej strony w okresach intensywnej wilgotności również nie ulega większej zmianie.
Prawdopodobnie funkcjonujący tutaj mechanizm podobny do ponoru należy rozpatrywać w szerszym kontekście, jako element złożonego systemu hydrologicznego, który tworzą strumyk Starynka, Jezioro Czapnica, mniejsze zbiorniki wokół oraz Warta. Ich wzajemne, kaskadowe położenie determinuje kierunek przepływu wód podziemnych, odbywający się w uproszczeniu z północy południe a potem na zachód. Zagłębienie, gdzie wpływają wody zebrane przez Starynkę z Minikowa, położony jest wyżej niż Czapnica. Finalnym elementem tego układu jest rzeka Warta. Poza specyficznym układem geomorfologiczno-hydrologicznym, krążeniu wód podziemnych sprzyja obecność łatwo przepuszczalnego podłoża geologicznego.
Takie zjawiska jak ponory, nie są możliwe w opisanym miejscu. Budowa geologiczna tego terenu nie ma nic wspólnego z krasem i jest typowym terenem gdzie lodowiec pozostawił osady, a glina i Iłły nie są miejscem gdzie woda może penetrować i rozpuszczać, co dzieje się gdy mamy do czynienia ze skałami wapiennymi. Glina to bardziej retencja wody.
Z konsultacji:
"[...] Ogólnie w takich utworach za bardzo nie może być mowy o ponorze. Jednak na tym obszarze udokumentowano nieduże wystąpienie osadów kredy jeziornej. [...] hydrogeolodzy i czwartorzędowcy z Uniwersytetu w Poznaniu nie kojarzą niestety takiego zjawiska na swoim terenie. [...] Nie ma publikacji na ten temat, okolica jest bardzo nietypowa, bo w końcu ponory z definicji są charakterystyczne dla obszarów krasowych (skąd zatem ponor w Poznaniu?). Może to pewna nadinterpretacja zjawisk przyrodniczych? Pytanie oczywiście, co dzieje się z tą wodą?[...]"
Analizując powyższe uwarunkowania można wstępnie wnioskować, że zjawisko z Głuszyny stanowi rezultat szczęśliwego zbiegu okoliczności geomorfologicznych, geologicznych i hydrologicznych, umożliwiających jego spektakularne powstanie i funkcjonowanie w tak nietypowym obszarze. Z pewnością ta niezwykła forma terenu skrywa jeszcze wiele tajemnic i w dalszym ciągu pozostaje arcyciekawym wyzwaniem badawczym.
Aby zalogować EC musisz odwiedzić miejsce i przesłać odpowiedzi na pytania:
- W waypoint 2 i 3 można znaleźć pewien typ gleby o kolorze szarym lub metalicznym. Często z tych szlaków korzystają pojazdy terenowe, które pozostawiły charakterystyczne ślady. Do jakich typów osadów wodnolodowcowych byś je zaliczył?
Odpowiedź przyda się w pytaniu 3.
- Ponory mogą mieć bardzo różną zdolność do pochłaniania wody. Na podstawie własnych obserwacji strumienia Starynka oszacuj zdolność pochłaniania wody w tym miejscu:
a) 0,01 – 0,5 m3/sek.;
b) 1,0 – 5,0 m3/sek.;
c) 10,0 – 50,0 m3/sek.
- Który z wymienionych osadów może stanowić barierę dla przepływu wód:
a) torf;
b) glina zwałowa;
c) drobny piasek z dużą zawartością węglanów.
Dlaczego tak uważasz? Spróbuj uzasadnić swoją odpowiedź.
- Zrób zdjęcie siebie, swojego nick'a na tle zjawiska lub zrzut kordów z urządzenia na dowód obecności w tym miejscu.
UWAGA! Do zalogowania tej skrytki EarthCache wymagane jest wysłanie odpowiedzi do zadań przez Message this owner. Logować można po wysłaniu rozwiązań, nie czekając na odpowiedź z mojej strony. Logi bez wysłanych odpowiedzi będą kasowane w ciągu 14 dni.
Literatura / References:
- R. K. Borówka, 2001, Nasza Ziemia – Budowa Ziemi bez tajemnic, Wydawnictwo Kurpisz, Poznań.
Za zgodą @PIG_PIB skorzystaliśmy z GC8F592 "Fenomen znikajacej wody".