Wydarzeniem, które w decydujący sposób wpłynęło na współczesną rzeźbę terenu północnej i środkowej Wielkopolski, jak również około 30% powierzchni dzisiejszej Polski, było nadejście, a następnie ustąpienie ostatniego lądolodu skandynawskiego (zlodowacenie północnopolskie). Lądolód silnie przemodelował rzeźbę terenu, pokrywając go jednocześnie różnorodnymi skałami. Wydarzenia te wywarły ogromny wpływ na późniejsze kształtowanie się zbiorników wodnych, biegu rzek, a nawet występowanie wód podziemnych. Te uwarunkowania podłoża, wraz z szybko postępującymi zmianami klimatu w kolejnych tysiącleciach po zaniku lądolodu, determinowały charakter powstających gleb, co z kolei wpływało na roślinność zasiedlającą uwolnione spod lądolodu obszary. Cofnijmy się w wyobraźni wstecz o około 25 000 lat. Jest plejstocen, zwany również epoką lodowcową. Wraz z obecnym holocenem tworzy on okres historii Ziemi zwany czwartorzędem. Plejstocen wyróżniał się częstymi i silnymi zmianami klimatu. W trakcie jego ochłodzeń kilkakrotnie dochodziło do powstania, a następnie rozwoju w Skandynawii lądolodu, który swym zasięgiem ostatecznie obejmował znaczny obszar dzisiejszej Polski i Europy. To były okresy glacjalne (glacjały). W trakcie ociepleń klimatu zasięg lądolodów zmniejszał się lub całkowicie ulegały one wytopieniu. To natomiast były okresy interglacjalne (interglacjały). Około 25 000 lat temu, po raz kolejny i już ostatni w plejstocenie, klimat ulegał szybkiemu i silnemu ochłodzeniu. Szczególnie na północy Skandynawii. Zimy stawały się tam coraz dłuższe, bardziej mroźne i śnieżne, a lata krótsze oraz chłodniejsze. Ogromne masy śniegu gromadzące się podczas kolejnych zim nie ulegały wytopieniu w miesiącach letnich, w rezultacie pokrywając grubą warstwą północną Skandynawię. Z czasem głębiej zalegający śnieg przekształcał się w lód, tworząc lodowiec. Zwiększał on swoją grubość (miąższość) oraz zasięg, obejmując znaczną część Europy. Stąd lodowiec ten nazwano lądolodem skandynawskim. Jego centrum znajdowało się na obszarze dzisiejszej Zatoki Botnickiej. Ze średnią prędkością do 0,5 m na dobę lądolód zbliżał się do terenu Polski. Odległość dzielącą południową Szwecję od Poznania pokonał w około 2000 lat. Swój maksymalny zasięg uzyskał 20 000 lat temu, osiągając miejsce, w którym dziś znajduje się Leszno (ok. 45 km na południe od Poznania). To faza leszczyńska zlodowacenia północnopolskiego. W tym okresie okolice Poznania znajdowały się pod warstwą lodu o grubości kilkuset metrów. W miejscu, w którym znajduje się Poznań, grubość lądolodu wynosiła minimum 400 m, ale niewykluczone, że sięgała nawet 1000 m. Krajobraz i klimat miejsca, w którym się znajdujesz, przypominał współczesną Grenlandię i Antarktydę. Na północy Skandynawii miąższość lądolodu przekraczała wtedy 3,5 km!
Postój lądolodu na linii jego maksymalnego zasięgu, na wysokości Leszna, nie trwał długo. Postępujące ocieplenie klimatu sprawiało, że tempo jego wytapiania coraz częściej przewyższało napływ lodu z północy. W efekcie lądolód wytapiał się – był w recesji. Mniej więcej 19 500 lat temu ustępował z obszaru Poznania, a około 13 000 lat temu opuścił terytorium dzisiejszej Polski. Ostatecznie zanikł tam, gdzie powstał, czyli na północy Skandynawii, około 9000 lat temu. Zanik lądolodu trwał zatem około 10 000 lat. Mniej więcej tyle samo trwał rozwój czaszy lodowej, aż po uzyskanie przez nią maksymalnego zasięgu (faza leszczyńska). Rozwój i zanik lądolodu skandynawskiego zajął więc około 20 000 lat. Rzeźba polodowcowa i polodowcowe osady to swego rodzaju tropy lądolodu, pozwalające śledzić rozwój oraz zanik lodowego giganta i jednocześnie znakomitego rzeźbiarza terenu.
Jedną z pamiątek po lądolodzie, które możemy zaobserwować są moreny czołowe. Są to wały usypane z materiału skalnego przenoszonego przez lodowiec. To najbardziej charakterystyczne oraz imponujące rozmiarami formy rzeźby polodowcowej okolic Poznania. Powstały one w wyniku wyciśnięcia z podłoża przez nasuwający się lądolód ogromnych mas iłu (tzw. iłu poznańskiego), który zalega na głębokości kilkudziesięciu metrów pod rejonem Poznania. Jest to możliwe, gdyż lód jest bardzo ciężki (1 m3 lodu waży blisko tonę). Gdy w podłożu lądolodu zalegają utwory, które pod wpływem wody stają się plastyczne, a ił tak się zachowuje, mogą zostać wyciśnięte na powierzchnię terenu niczym plastelina. Wzniesienia moren czołowych powstają tuż przed czołem lądolodu. Stąd termin morena czołowa. Sprzyjają temu różne procesy i od nich zależy typ powstającej moreny. Wzniesienie, na którym się znajdujemy to morena czołowa wyciśnięta, powstała gdy materiał skalny znajdujący się przed czołem lodowca zostaje wypchnięty do góry. Następuje to pod wpływem nacisku lodowca na położony obok niezamarznięty obszar. Stromość zboczy powstałych pagórków jest zwykle z jednej strony większa (od strony dawnego czoła lodowca), niż z drugiej.
Ciąg wzgórz morenowych z kulminacją w postaci Góry Moraskiej, na której się znajdujemy położony jest w północnej części Poznania, po zachodniej stronie doliny Warty. Wzgórza znajdują się w granicach miasta Poznania oraz na terenie gminy Suchy Las. Szczyt góry Moraskiej to najwyższy punkt w środkowej Wielkopolsce o wysokości 153,8 m n.p.m.
Skałami charekterystycznymi dla tego obszaru są:
- Gliny piaszczyste
- Żwiry piaszczyste (żwiry i piaski, żwiry z piaskami)
- Piaski gliniaste (piaski i gliny)
Aby zalogować skrytkę Earthcache należy odpowiedzieć na poniższe pytania:
1) Opisz własnymi słowami jak powstała Góra Moraska.
2) Idąc z "Waypointa 1" w stronę szczytu oszacuj i podaj nachylenie zbocza w stopniach. Będąc na szczycie spójrz na nachylenie z innych stron wzniesienia. Na podstawie tych obserwacji, jak myślisz, z której strony szczytu znajdowało się czoło lodowca?
3) Wchodząc na Górę Moraską ścieżką z punktu oznaczonego "Waypointem 1" w stronę szczytu dobrze widać odsłonięte skały. Jaki rodzaj skał widzisz? Czy rodzaj skał pasuje do opisu moren czołowych w powyższym listingu?
4) Współrzędne początkowe prowadzą na szczyt Góry Moraskiej. Na miejscu znajdziesz mały słupek, będący znakiem geodezyjnym (oznaczony wyrytymi literami TP, IO oraz trójkątem). Zrób zdjęcie siebie lub Twojego przedmiotu osobistego (kartki z nickiem, xWG itp.) wraz z tym słupkiem - ZADANIE OBOWIĄZKOWE
Możesz zalogować znalezienie od razu po wysłaniu odpowiedzi poprzez wiadomość do właściciela na stronie Geocaching.com
Logi bez przesłanych odpowiedzi i bez załączonego zdjęcia będą kasowane!
Żródła:
1) Michał Lorenc; ŚCIEŻKA DYDAKTYCZNA „NA TROPACH LĄDOLODU” Przewodnik po ścieżce dydaktycznej; WPN, Poznań 2020
2) https://geostanowiska.pgi.gov.pl/gsapp_v2/ObjectDetails.aspx?id=1405 [dostęp: 24.03.2024]