SPREEKWOORDENWANDELING Multi-Cache

Vanwege het 100-jarige bestaan van Nivon Natuurvrienden in 2024 heeft Girbe Buist een mooie stadswandeling door Zwolle ontwikkeld. Het gaat om een route van plm. 3 km langs gevelstenen aan de hand van natuurspreekwoorden en sagen (zie fotogalerij). En omdat de OldSwolscheCachers fervente liefhebbers zijn van stedelijke wandelingen met gevelstenen in een bepaald thema, hebben we toestemming aan de Zwolse afdeling gevraagd om hun wandeling om te mogen zetten naar een heuse multi-cache. Op deze wijze worden tijdens de stadswandeling 16 gevelstenen aangedaan en van kort commentaar voorzien. Bij de waypoints worden de vragen gesteld waarvan de antwoorden nodig zijn voor het berekenen van de eindcoördinaat. Hou er rekening mee dat op sommige tijdstippen het best druk kan zijn in de binnenstad.

De start van deze multi is aan de achterkant van het museum de Fundatie (bij de parkeerplaats aan de Potgetersingel). Op het dak van museum de Fundatie staat een enorme duif. Dit is een kunstwerk van Marte Röling en heeft als titel Grote Vette Vredesduif. Zij had dit beeld gemaakt voor de Floriade in 2002.

(1) zij is een duifje zonder gal. Een argeloos meisje zonder een greintje kwaad wordt vaak aangeduid als een duifje zonder gal. Deze uitdrukking gaat terug tot het oude volksgeloof dat de duif geen gal zou hebben. Daardoor kan deze vogel geen boosheid verspreiden

Loop rechts om de Fundatie via de Witvoetsteeg verder naar de Blijmarkt. Sla rechts af en je komt in de Koestraat. Aan het begin zie je aan de rechterkant een gevelsteen met een zwaan (Koestraat 2). De zwaan is het symbool van de Lutherse kerk. Volgens de legende zou de Tjechische hervormer Johannes Hus in 1415 ter dood zijn veroordeeld op de brandstapel. Voor hij stierf zou hij geroepen hebben: "thans braadt gij een gans, maar over 100 jaar kormt er een zwaan die jullie niet te pakken zullen krijgen".  De naam Hus betekent in het Tjechisch gans en met de zwaan zou Maarten Luther bedoeld worden.

(2) dit was zijn zwanenzang. Met iemands zwanenzang wordt bedoeld dat het zijn laatste werk, klus of daad is. Het afscheid van het leven is dan nabij. Eigenlijk is een zwanenzang het laatste gedicht van een dichter voor zijn dood. 

Loop de Koestraat uit en je komt bij de Sassenpoort. Links van de de poort zie je de grootste gevelsteen van Zwolle waarop een allegorische voorstelling is afgebeeld: in het midden bisschop Willebrand met naast hem twee mannen. Aan een hiervan overhandigt de bisschop in 1230 het document met stadsrechten. Boven de bisschop is de aartsengel Michael te zien die de beschermheilige van de stad is (oftewel een beschermengel). In zijn hand houdt hij een schild met het stadswapen van Zwolle. Even verderop zie je een van de laatste uithangborden (Sassenstraat 51). Naast de gevelsteen was het uithangbord ook een beproefd middel voor winkeliers en herbergiers om hun waren aan te prijzen, Vroeger was dit een stalhouderij annex herberg en vanaf 1677 wordt al gesproken over de Gulden Pauw bij de Sassenpoort, bovenop op een "tunnegien" (in het Zwols).

(3) zo trots als een pauw.  Dit spreekwoord staat voor zich boven anderen verheven voelen wat opvallend tot uiting komt in mimiek, houding of gebaren. Trots kan gerechtvaardigd zijn en komt voort uit eergevoel. Maar vaker wordt het woord negatief gebruikt als voor hoogmoed. 

Loop hierna de Sassenstraat een eindje in en sla rechts af de Schoutenstraat in. Vervolg je weg in de Schoutenstraat langs de Waalse Kerk en tegenover de Synagoge kom je in de Samuel Hirschstraat. In de gevel van het St. Vincentiusgebouw op nummer 7 is het familiewapen van de familie Heerkens aangebracht. De Katholieke Kerk heeft onder de naam St. Vincentius in verschillende plaatsen liefdadigheidsverenigingen opgericht, zo ook in Zwolle (1833). Later werd nieuwbouw mogelijk gemaakt door de Zwolse ondernemer en filantroop Theodorus Heerkens. 

(4) hij is zo gezond als een vis. Zo gezond als een vis (in het water) staat voor kerngezond. De betreffende persoon heeft geen of nauwelijks medische klachten en hoeft zich over zijn gezondheid geen zorgen te maken. De uitdrukking zo gezond als een vis is zeer oud en stamt uit de klassieke oudheid.

Loop verder in de Schoutenstraat en rechtdoor door de Vijfhoek en je komt op het Gasthuisplein. Steek dit plein over en vervolg je weg door de Rodehaanstraat.  Op de hoek van de Rodehaanstraat  en de Diezerstraat staat een voormalig pakhuis met een gevelsteen, waarop een rode haan is afgebeeld. Het herinnert aan een herenhuis dat de Rode Haan heette. Maar dat pand is ooit gesloopt om plaats te maken voor een nieuw Provinciehuis aan de Diezerstraat (thans het bezienswaardige Hotel Staatsman).

(5) hij is altijd haantje de voorste. Een persoon, die altijd ergens als eerste bij wil zijn of voordeel van iets wil genieten, wordt vaak haantje de voorste genoemd. Er is een reden om de haan aan dit gedrag te linken, want juist de haan kent een zekere agressiviteit, die hem overal op af doet stormen. Hanen hebben namelijk een sterke instinctieve drang tot territoriumgedrag.

Sla rechts af de Diezerstraat in. Loop even door naar het monumentale 19e eeuwse pand Diezerstraat 93. Dat heeft in 1904 een geheel nieuwe pui in Art-Nouveaustijl gekregen vanwege de vestiging van de apotheek "Het Witte Kruis" met bijbehorende versiering van een aantal in natuursteen uitgehakte reliëfs. In het midden van de winkelpui is een afbeelding van Asclepius, de god der geneeskunde met heilige slang te zien (hedendaags: esculaap).  

(6) een slang (of adder) aan je borst koesteren betekent aardig zijn en dan stank voor dank krijgen. Oftewel iemand helpen, die vervolgens misbruik maakt van je goedheid. Deze uitdrukking is ontleend aan de befaamde fabeldichter en Griekse slaaf Aesopus (ca. 620 v. Christus). 

Ga terug en loop door de Diezerstraat richting Grote Markt. Aan de linkerkant kom je iets verder bij het pand "de Witte Leeuw" (Diezerstraat 58). Dit gebouw is in 1666 gebouwd voor bier-hopman en -brouwer Albert Brouwer. Het pand is naar een ontwerp van stadsbouwmeester Abraham de Cock. Vanaf 1820 vestigde de likeurstokerij Doyer & Van Deventer zich in het pand. Centraal in de gevel zit een gevelsteen met een liggende leeuw, die een wereldbol vast houdt.

(7) het leeuwendeel krijgen betekent het grootste stuk of het meeste van iets krijgen. Wie het leeuwendeel voor zijn rekening neemt, doet het meeste werk. Het spreekwoord "het leeuwendeel krijgen" komt ook uit een dierenfabel van de Griek Aesopus.

De oude panden Diezerstraat 26 en 28 zijn in 1912 afgebroken en vervangen door het nieuwe warenhuis van de NV Zwolsche Manufacturenhandel van Vroom en Dreesmann. De eerste filialen van V&D werden "De Zon" genoemd, een in die tijd gebruikelijke naam voor winkels en manufacturenwinkels. In de gevel onder de dakrand van nummer 28 is een hardstenen siersteen ingemetseld, met een bol omgeven door een stralenkrans, een symbolische voorstelling van de zon.

(8) kring om de zon, regen in de ton. Een halo of kring is vaak een aankondiging van slecht weer. Een andere weerspreuk is bijvoorbeeld "kring om de maan brengt regen aan". 

Loop de Diezerstraat uit. Op de toren van de noordportaal van de Grote Kerk staat een figuur met speer en een draak onder zijn voeten. Dit is echter niet Sint Joris, maar de aartsengel Michael. In 1890 is er een groot beeld van de aartsengel Michael, de beschermengel van Zwolle geplaatst. Michael was een van de belangrijkste dienaren van God, die de strijd aanging met de duivel (de draak) oftewel de symboliek van het Goede tegenover het Kwade. Michael is de beschermengel van de stad Zwolle omdat hij deze stad eveneens verloste van een draak. Lang geleden leefde er een draak in de stadsgracht en rees vaak op uit het water om Zwollenaren te bedreigen met zijn vurige adem. Alleen wanneer je hem een levend offer bracht, spaarde hij je. De jonge Michael was dapper en verbrijzelde met de achterkant van zijn gouden zwaard de enorme kop van de draak, onthoofde hem en liet de romp wegzakken in het water. Sinds 2010 staat er op de Grote Markt een beeld van de kunstenaar Herman Lamers. Het is een beeltenis van de aartsengel Michaël en is opgebouwd uit ongeveer 350 lagen glas. 

(9) de draak met iets steken. De draak met iets steken, betekent ergens de spot mee drijven. Er wordt iets belachelijk gemaakt of iemand wordt te kijk gezet. Het gevecht van Sint Joris met de draak werd na verloop van tijd steeds meer opgevoerd op een grappige, potsierlijke manier. De "nieuwe" Joris stak zijn wapen in een met stro opgevuld "monster". Zo kreeg de uitdrukking zijn spottende betekenis.

Loop een eindje verder richting Voorstraat en je ziet in de zijmuur van het pand Grote Markt 15 (FEBO) de meest bekende gevelsteen van Zwolle: die van 't Untie (het hondje). Het verhaal gaat dat het hondje levend onder het puin van de ingestorte kerktoren vandaan was gekomen en de eigenaar uit dankbaarheid zijn hond in steen liet vereeuwigen.  

(10) de hond in de pot vinden. Als je te laat aan tafel aanschuift, loop je het risico de hond in de pot te vinden. De schalen en pannen ook wel aangeduid met potten zijn leeg gegeten. De hond likt de laatste restjes uit de pot. Overigens kun je in delen van Azië nog steeds letterlijk de hond in de pot vinden. Hondenvlees geldt in een aantal Aziatische keukens als traditioneel voedsel. 

Vervolg je weg noordwaarts over de Grote Markt naar de Melkmarkt waaronder de waterloop Grote Aa zich nog steeds bevindt. Aan de Melkmarkt 14 in Zwolle staat een huis met een classicistische halsgevel die onder meer is versierd met adelaars, dolfijnen en leeuwen. Deze dieren werden gezien als de sterkste van lucht, zee en land. Het huis is gebouwd voor secretaris van de drost van Salland, die al twee jaar later met zijn vrouw overleed als gevolg van de pest.

(11) hij kijkt met arendsogen rond. Met arendsogen kijken betekent dat iemand scherpziend rondkijkt, zodat hem niets kan ontgaan. In andere woorden dat hij met argusogen rondkijkt. Argus was in de Griekse mythologie de honderd-ogige wachter. Het spreekwoord "een arend vangt geen vliegen" wil aangeven, dat een wezenlijke persoonlijkheid zich niet bezig houdt met onbelangrijke zaken of onbenullige mensen.

Verderop zie je het pand Melkmarkt 46 en was sinds 1486 een pakhuis van het Twentse klooster Albergen. In het huis heeft onder meer de oranjegezinde Zwolse burgemeester Johan Antonie Scriverius gewoond (ambtsperiode rond 1747). Op de gevelsteen is het familiewapen van Scriverius afgebeeld.

(12) als een vos de passie preekt, pas op je kippen. Als een boef zich ontzettend netjes voordoet, kun je maar beter op je tellen passen. De vos is vanouds berucht als rover en er zijn maar weinig vriendelijke spreekwoorden over hem. Een Middeleeuws spreekwoord luidde: als de vos psalmen leert, heeft hij trek in lammeren. Vossen zijn slimme dieren. Vandaar de zegswijze "een sluwe vos". 

Sla aan het einde van de Melkmarkt links af (Korte Kamperstraat) en daarna de tweede steeg links (Munststeeg). Via deze steeg kom je op de Ossenmarkt bij de 75 meter hoge Peperbus, wat de bijnaam is van de toren die bij de Baseliek van Onze-Lieve-Vrouwe-Tenhemelopneming hoort. "Rondumme de Pèperbusse"  staat ook het pand Ossenmarkt 12 met een exclusieve gevelsteen van een gekroonde (!) eikel. Waarschijnlijk is de steen afkomstig van een café, dat vroeger op deze plaats stond.

(13) van eiken moet je wijken, maar boeken (beuken) moet je zoeken. Volgens deze volkswijsheid dachten de mensen vroeger dat je onder een eik meer gevaar liep voor de bliksem dan onder een beuk. Bij bomen met een gladde schors,(zoals een beuk) vormt de regen waterstroompjes, die de bliksem wegleiden naar de aarde en blijft de beuk onbeschadigd. Bij bomen met een ruwe oneffen schors (zoals een eik) ontbreken die waterstroompjes echter. De bliksem kan de eik gemakkelijker binnendringen, waardoor hout en schors door de geweldige hitte kapotscheuren en zwart blakeren. Dus: mijdt de eik en zoek de boek. 

Hierna verder de Ossenmarkt inlopen (langs de gevelsteen van de roemruchte oprichting van de landelijke SDAP in 1894 op nummer 9A) en via de Ossenmarktsteeg (wellicht neus even dicht houden) kom je in de Luttekestraat Links zie je in de gevel van Luttekestraat 12 een kleine steen ingemetseld in de boogvulling van het middelste venster. Op de gevelsteen in de vorm van een dakpan is het wapen van Zwolle afgebeeld tussen primitieve afbeeldingen van twee ossen. Deze steen is de oudste nog bestaande 17-eeuwse gevelsteen van de stad Zwolle. 

(14) hoe groter de geest, hoe groter het beest. Spottend gezegd gaan grote begaafdheden vaak gepaard gaan met een liederlijke leefwijze. De uitdrukking wordt ook als excuus gebruikt als een knap en vakkundig mens zich te uitgelaten gedraagt. Dit spreekwoord is geïnspireerd door het leven van Beronicus, een wonder van geleerdheid maar ook een verlopen monnik.

Loop naar de stadspomp en ga verder over het Grote Kerkplein (voormalige oude begraafplaats) richting van het Zwolsch Balletjeshuis waar een rijk geïllustreerd boekwerkje van deze wandeling met uitgebreide toelichting verkijgbaar is. Zwolse balletjes (ook wel steken genoemd) zijn met de hand gemaakte ulevellen volgens geheim recept uit 1845. Na de nieuwbouw van het Stadhuis in de jaren '70  is het hoekpand Grote Kerkplein 14 herbouwd en ook een nieuwe gevelsteen aangebracht met een "eileuver" (ooievaar). Aanleiding was het 22-jarig bestaan van deze Sassendonkse carnavalsvereniging. 

(15) daar moet de ooievaar langskomen. De ooievaar staat al sinds de 13de eeuw bekend als de vogel, die de kleine kindertjes brengt. Als een vrouw ging bevallen, dan werd er gezegd dat de ooievaar langs zou komen. Daardoor is de ooievaar al eeuwen de vogel, die het geluk van het hebben van kinderen brengt.

Ga achter het Zwolsch Balletjeshuis langs via de Papendwarsstraat naar de Papenstraat (1e weg links). Loop de Papenstraat uit naar de Blijmarkt. Op de hoek vind je tegenwoordig het Herman Brood Museum & Experience (Blijmarkt 21) tegenover de Fundatie. Als je naar de gevel van dit pand kijkt, zie je een aantal paardenhoofden die er niet zomaar hangen. Vroeger was hier een stalhouderij gevestigd die het transport met paard-en-wagen in Zwolle en omgeving verzorgde. 

(16) je moet een gegeven paard niet in de bek kijken. Dit spreekwoord betekent dat iemand niet zo veeleisend moet zijn over een cadeau. Het is al leuk genoeg om iets te krijgen. Het gaat om het gebaar, niet om de waarde of kwaliteit van het geschenk. Deze uitdrukking gaat terug op de paardenhandel want aan de tanden van een paard kun je namelijk zien hoe oud het is. Een oud paard kost veel minder dan een jong dier. Wie bij het krijgen van een paard allereerst in de mond kijkt, vraagt zich waarschijnlijk af: wat is het geschenk waard ? En dat is kwetsend voor de schenker,.  

Steek als laatste de Blijmarkt over en loop via de Suikerbergsteeg naar de achterkant van het museum de Fundatie waar ook het startpunt van deze multi was (en de parkeerplaats). Maar wellicht is het handiger vanwege de vele zitmogelijkheden op de Blijmarkt om eerst de eindlocatie N52 30.noord E006 05.oost te bepalen door zowel noord als oost uit te rekenen (bijgewerkt okt 2025):

noord = J / 200 + F x ( O – N ) + ( D x L )  – A – G

oost   = J / 80 + H x ( P – M ) + ( E x 5 ) + ( B – K ) + C 

De gevonden oplossing kan gevalideerd worden met certitude door de eindlocatie in te vullen.