Konkretna manifestacja krzemionki
To jest skrzynka EarthCache, nie ma fizycznego pojemnika. By ją zalogować musisz zaznajomić się z poniższym tekstem, udać się na miejsce wskazane przez koordynaty i wykonać następujące zadania:
- Przyglądnij się skałom, które wskazują koordynaty tego EarthCache-a i znajdź w nich konkrecje krzemionkowe. Czym różnią się od skały w której występują, opisz je.
- Z jakim rodzajem konkrecji krzemionkowych mamy tutaj do czynienia?
- Skąd może pochodzić budująca je krzemionka?
- Z kaczuszek
- Z mydełek
- Z gąbek
- Ze szczoteczek
Ewentualnymi zdjęciami proszę nie spojlerować odpowiedzi.
Wjeżdżając na parking przy Tyskich Halach Targowych zauważysz zółto–beżowe, silnie już zwietrzałe bloki skalne poustawiane w celu wymuszenia parkowania w miejscach do tego przeznaczonych. Zapraszam do dokładniejszego przyjrzenia się tej skale. Są to bloki wapienia – czyli skały osadowej zbudowanej w głównej mierze z kalcytu. Wapień powstaje poprzez lityfikację (utwardzanie na skutek różnych czynników) luźnego materiału wapiennego. Występuje wiele rodzajów wapienia, a ich rozróżnienie może być zależne wielu czynników, m.in. od: środowiska w którym powstawały, czy wielkości minerałów które go budują. Nie wapień będzie jednak przedmiotem tego Earth Cache–a a pewien specyficzny rodzaj skał krzemianowych.
Skały krzemionkowe (silicyty) to utwory osadowe zawierające ponad 50% krzemionki – minerałów z grupy SiO2. Są to głównie opal, chalcedon i/lub kwarc, zwłaszcza kwarc mikrokrystaliczny. Minerałom tym mogą towarzyszyć zmienne ilości innych składników. Skały krzemionkowe powstają poprzez:
- gromadzenie krzemionkowych elementów szkieletowych
- bezpośredniego wytrącania krzemionki z roztworu wodnego
- koncentrację minerałów krzemionkowych w procesach diagenetycznych (takich, które działają na osad po jego depozycji, ale przed lityfikacją) i/lub epigenetycznych (zachodzących po lityfikacji) przeobrażeń pierwotnie krzemionkowych, innych osadowych skał
- procesy wietrzeniowe
Z tego wynika, że skały krzemionkowe mogą mieć pochodzenie organiczne, chemiczne bądź mieszane, ale powstanie zdecydowanej większości związane będzie zawsze ze środowiskiem morskim. Sklasyfikować je można na podstawie składu mineralnego, stopnia lityfikacji czy pochodzenia budulca właśnie.
Skupmy się na skałach krzemionkowych powstałych przy przewadze procesów chemicznych zachodzących w osadzie niezlityfikowanym lub częściowo zlityfikowanym. Skały krzemionkowe powstające w strefie abysalnej (na dużych głębokościach) związane są z deponowaniem mułów krzemionkowych i dostarczaniem planktonu krzemionkonośnego, głównie z promienic. Te tworzące się w płytszych basenach związane są z krzemionką pochodzącą z gąbek. W zbiornikach słodkowodnych – z masowym zakwitem planktonu okrzemkowego. Mogą one występować w formie warstw lub konkrecji.
W tej grupie wyróżnia się:
- rogowce: tworzą warstwy i zwykle występują naprzemiennie z innymi skałami osadowymi. Są to skały masywne bądź laminowane – przeważnie występuje laminacja równoległa. Tworzą cieniutkie warstwy, mają wyraźne granice ze skałą sąsiadującą. Tworzą się w osadzie jeszcze nie zlityfikowanym. Przeważają barwy w odcieniach szarych i beżowych, ale różne domieszki mogą powodować inne zabarwienie, np.: czarne lidyty zawierają związki węgla, a czerwone jaspisy – tlenki żelaza.
Rogowce A, C - lidyty, B - jaspis ("Geologia. Ziemia i procesy egzogeniczne" wyd. AGH, pod red. A. Waśkowska)
- krzemienie: przyjmują formę konkrecji, z wyraźnie zaznaczoną granicą ze skałą otaczającą i zwykle mocno różniącą się od niej barwą. Tworzą się w procesach utwardzania osadu i zwykle są elementami wtórnymi. Głównym ich składnikiem jest chalcedon i mikrokwarc. Są zwięzłe, twarde, o muszlowych przełamach ze szklistym połyskiem. Zwykle spotykane barwy to szare, brunatne lub czarne. Krzemienie mają cienką skórkę, powłokę o jaśniejszej barwie, tzw. korę krzemienną, która zawiera oprócz krzemionki także skałę otaczającą.
- czerty: również występują jako konkrecje, powstają przez przesycenie krzemionką luźnych osadów węglanowych. Rozkład krzemionki w czertach może być różny, w tych mniej jednorodnych występują tak zwane jądra, które są bogatsze w minerały krzemionkowe. Czerty mają znacznie mniej zarysowaną granicę między skałą otaczającą i jasne barwy: białe, szarawe, beżowe. Podobnie jak krzemienie są zwięzłe, twarde o muszlowym przełamie.
A, B - krzemienie, C - czert ("Geologia. Ziemia i procesy egzogeniczne" wyd. AGH, pod red. A. Waśkowska)
Rogowce, krzemienie, czerty – które z nich znajdziesz w blokach skalnych zalegających wokół parkingu Tyskich Hal Targowych?
__________________________________
Bibliografia:
1. "Geologia. Ziemia i procesy egzogeniczne" wyd. AGH, pod red. A. Waśkowskiej
2. "Przewodnik po petrografii" wyd. AGH, pod red. A. Maneckiego i M. Muszyńskiego