Bakıdan təqribən 64 kilometr cənub-qərbdə yerləşən Qobustan Milli Parkı əsasən qədim qayaüstü təsvirləri ilə tanınır. Qayalıq mənzərə ilə gəzinti zamanı görə biləcəyiniz başqa bir hadisə kiçik burulğanlardır. Onların xüsusilə bol olduğu bir yer var. Bu geoloji formasiyalar minlərlə illik aşınmanın nəticəsidir və sizə təbiət qüvvələri haqqında təsəvvür yaradır. Bu yer keşinin sizi apardığı yer budur, özünüzə baxın!
Siz milli parkdasınız. Siz heç vaxt rəsmi yolları tərk etməməlisiniz.
Burulğan deşikləri axan suyun və sürüklənmiş çöküntülərin aşındırıcı təsirindən yaranan qayada yuvarlaq və ya silindrik çökəkliklərdir. Onlar adətən güclü axınların və burulğanların qayadakı kiçik çökəkliklərdən istifadə etdiyi çay yataqlarında əmələ gəlir və zamanla onları dərinləşdirir və genişləndirir.
Burulğan dəliklərinin əmələ gəlməsi qayadakı kiçik bir çökəkliklə başlayır, bu, su axını və birlikdə daşınan çöküntülər tərəfindən daha da aşınır. Qaya yarıqlarına daxil olan su süxuru aşındırır və içi boş formalar yaranır ki, onlara düşən su qaya parçaları və birlikdə daşınan qumla genişlənir. Suyun burulğan hərəkətləri mexaniki aşınma vasitəsilə süxuru aşındırır. Burada aşağıdakı amillər rol oynayır:
- Axan suyun hidravlikası: Turbulent cərəyanlar eroziv qüvvəni artırır.
- Qayanın təbiəti: Çat və ya yarıq kimi zəif zonalar əmələ gəlməyə üstünlük verir.
- Çöküntülərin daşınması: Daşınan hissəciklər aşındırıcı alətlər kimi fəaliyyət göstərir.
Diametrləri bir neçə desimetrdən bir neçə yüz metrə qədər dəyişə bilən huni və ya qazan formalı boşluqlar əmələ gəlir.
Bu eroziya prosesləri tez-tez ərimə suları səbəbindən buzlaq buzlarında olur. Yüksək axın sürəti ilə yarıqlara nüfuz edən ərimiş su, birlikdə daşınan qum və çınqıl hissəcikləri ilə birlikdə buzlaq dəyirmanlarını əmələ gətirir, onlar buzlaq çuxurlarına qədər genişlənir və buzlaqın dibinə çata bilir.
Qobustan Milli Parkında keçmiş soyuq dövrlərdə heç bir buzlaşma müşahidə edilmir. Çuxurları başqa təbii proseslərlə izah etmək olar. Buna baxmayaraq, Qobustan Milli Parkının geoloji tərkibi çuxurların əmələ gəlməsi üçün şərait yaradır. Əvvəllər Qobustandakı çaylar daha qabarıq idi ki, bu da intensiv eroziyaya səbəb olurdu. Süxurda zəif zonaların olması çökəkliklərin əmələ gəlməsini asanlaşdırır. Yüksək yağış dövrləri və güclü su axınları eroziyaya kömək etdi.
- Fluvial eroziya: Qobustan bu gün çox quru olsa da, əvvəlki geoloji dövrlərdə iqlim daha rütubətli idi. Həmin dövrdə süxurları və çöküntüləri uzun müddət aparan və fırlanan axınlar vasitəsilə tipik çökəklikləri əmələ gətirən müvəqqəti və ya daimi çaylar olmuşdur.
- Güclü yağışlar və daşqınlar: Qobustan Milli Parkı kimi yarı quraq ərazilərdə nadir, lakin güclü yağışlar güclü eroziv qüvvələr yarada bilər. Qum və ya çınqıl kimi çöküntülər kiçik burulğanlarda aparılırsa, onlar da belə çuxurların əmələ gəlməsinə və ya genişlənməsinə kömək edə bilər.
- Sahil eroziyası: Qobustan Xəzər dənizinə yaxın ərazidə yerləşir. Ərazinin hündürlüyü dəniz səviyyəsindən təqribən -28 metr aşağıda (Qobustan vadisində) yüksək dağlıq hissələrdə dəniz səviyyəsindən 500 metrdən çox hündürlükdədir. Bəzi formasiyalar da dalğalar və daha əvvəl dəniz səviyyəsindən sörf tərəfindən yaradıla bilərdi.
Qobustan Milli Parkında qalmağınızdan həzz alın və lütfən, girişdən əvvəl aşağıdakı suallara cavab verin. Cavabları və qeydləri ana dilinizdə yaza bilərsiniz. Əgər siz AK-yə bir komandada baş çəkmisinizsə, o zaman bir nəfərin bütün komanda üçün cavabları göndərməsi kifayətdir. Zəhmət olmasa cavabları kimin göndərdiyini yazın və hər bir şəxsin şəklini çəkin.
1. Təxminən 10 metr radiusda neçə burulğan dəliyi saya bilərsiniz?
2. Deliklərin orta diametri və dərinliyi nə qədərdir?
3. İçindəki burulğan dəliklərinin formasını təsvir edin!
4. Qobustan Milli Parkında özünüzün və ya şəxsi obyektinizin şəklini çəkib jurnalınıza əlavə edin!
Cavablarınızı mənə e-poçt göndərin! Cavabları göndərdikdən sonra dərhal daxil ola bilərsiniz. Bir şey səhv olarsa, sizinlə əlaqə saxlayacam. Günlük buraxılışını gözləmək lazım deyil! Bu geoloji kəşf səyahətində əylənin!
Gobustan National Park, located about 64 kilometres southwest of Baku, is mainly known for its ancient rock engravings. Another phenomenon that you can see on a walk through the rocky landscape are small whirlpools. There is one place where they are particularly abundant. These geological formations are the result of thousands of years of erosion and give you an idea of the forces of nature. This is where this earth cache takes you, take a look for yourself!
You are in a national park. You must not leave the official paths at any time.
Swirl holes are round or cylindrical depressions in the rock that are created by the abrasive effect of flowing water and entrained sediments. They typically form in river beds where strong currents and eddies utilise small depressions in the rock and deepen and widen them over time.
The formation of swirl holes begins with a small depression in the rock, which is further eroded by the water flow and sediments carried along. The water penetrating into the rock crevices erodes the rock and hollow forms are created, which the water falling into them expands with the rock fragments and sand carried along. The vortex movements of the water abrade the rock through mechanical abrasion. The following factors play a role here:
- Hydraulics of the flowing water: Turbulent currents increase the erosive force.
- Nature of the rock: Weak zones such as cracks or crevices favour the formation.
- Sediment transport: The particles carried along act like abrasive tools.
Funnel- or cauldron-shaped hollows are formed, which can range in diameter from a few decimetres to several hundred metres.
These erosion processes are frequently found in glacier ice due to the meltwater. The meltwater penetrating into crevasses at high flow rates forms glacier mills with the sand and gravel particles carried along, which expand into glacier potholes and can reach to the bottom of the glacier.
Qobustan National Park shows no evidence of glaciation during past cold periods. The potholes can be explained by other natural processes. Nevertheless, the geological composition of Gobustan National Park provides the conditions for the formation of potholes. In the past, the rivers in Gobustan were more pronounced, which led to intensive erosion. The presence of weak zones in the rock facilitates the formation of the depressions. Periods of high rainfall and strong water currents have favoured erosion.
- Fluvial erosion: Although Qobustan is very dry today, the climate was much wetter in earlier geological eras. At that time, there were temporary or permanent rivers that carried away rocks and sediments over long periods of time and formed the typical depressions through rotating currents.
- Heavy rainfall and flash floods: In semi-arid areas such as Qobustan National Park, infrequent but heavy rainfall can unleash strong erosive forces. If sediments such as sand or gravel are carried in small whirlpools, they can also contribute to the formation or enlargement of such potholes.
- Coastal erosion: Qobustan is located close to the Caspian Sea. The altitude of the area ranges from approximately -28 metres below sea level (in the Gobustan valley) to more than 500 metres above sea level in the higher mountainous parts. Some of the formations could also have been created by waves and surf from earlier higher sea levels.
Enjoy your stay in Qobustan National Park and then please answer the following questions before logging. You are welcome to write the answers and logs in your native language. If you have visited the EC in a team, then it is sufficient if one person sends the answers for the whole team. Please write who sent the answers and take a photo of each person.
1. How many swirl holes can you count within a radius of about 10 metres?
2. What is the average diameter and depth of the holes?
3. Describe the shape of the swirl holes inside!
4. Take a photo of yourself or a personal object in Gobustan National Park and attach it to your log!
Send me an email with your answers! After sending the answers you can log right away. If something is wrong, I will contact you. You don't need to wait for the log release! Have fun on this geological journey of discovery!
Der Gobustan Nationalpark, etwa 64 Kilometer südwestlich von Baku gelegen, ist hauptsächlich bekannt für seine antiken Felsgravuren. Ein weiteres Phänomen, welches ihr bei einem Spaziergang durch die felsige Landschaft sehen könnt, sind kleinere Strudeltöpfe. An einer Stelle treten sie besonders gehäuft auf. Diese geologischen Formationen sind das Ergebnis jahrtausendelanger Erosionsprozesse und lassen die Kräfte der Natur erahnen. Hierher führt euch dieser Earthcache, schaut sie euch selbst an!
Ihr befindet euch im Nationalpark. Die offiziellen Wege müssen und dürfen zu keiner Zeit verlassen werden.
Strudellöcher sind runde oder zylindrische Vertiefungen im Gestein, die durch die abrasive Wirkung von fließendem Wasser und mitgeführten Sedimenten entstehen. Sie bilden sich typischerweise in Flussbetten, wo starke Strömungen und Wirbelbewegungen kleine Vertiefungen im Gestein ausnutzen und diese über Zeit vertiefen und erweitern.
Die Bildung der Strudellöcher beginnt mit einer kleinen Vertiefung im Gestein, die durch den Wasserfluss und mitgeführte Sedimente weiter erodiert wird. Das in die Gesteinsspalten eindringende Wasser erodiert das Gestein und es entstehen Hohlformen, die das darin abstürzende Wasser mit den mitgeführten Gesteinsbruchstücken und Sand ausweitet. Die Wirbelbewegungen des Wassers schleifen das Gestein durch mechanische Abrasion ab. Dabei spielen folgende Faktoren eine Rolle:
- Hydraulik des fließenden Wassers: Turbulente Strömungen erhöhen die Erosionskraft.
- Beschaffenheit des Gesteins: Schwächezonen wie Risse oder Spalten begünstigen die Bildung.
- Sedimenttransport: Die mitgeführten Partikel wirken wie Schleifwerkzeuge.
Es entstehen trichter- oder kesselförmige Hohlformen, die Durchmesser von wenigen Dezimetern bis zu mehreren 100 Metern erreichen.
Im Gletschereis sind durch das Schmelzwasser diese Erosionsprozesse häufig anzutreffen. Das in Gletscherspalten mit hoher Fließgeschwindigkeit eindringende Schmelzwasser bildet mit dem mitgeführten Sand und Kiespartikeln Gletschermühlen aus, die sich zu Gletschertöpfen ausweiten und bis zum Grund des Gletschers reichen können.
Der Qobustan-Nationalpark zeigt keine Hinweise auf eine Vergletscherung während vergangener Kaltzeiten. Die Potholes lassen sich durch andere natürliche Prozesse erklären. Die geologische Beschaffenheit des Gobustan Nationalparks bietet trotzdem die Bedingungen für die Entstehung von Strudellöchern. In der Vergangenheit waren die Flüsse in Gobustan stärker ausgeprägt, was zu intensiver Erosion führte. Das Vorhandensein von Schwächezonen im Gestein erleichtert die Bildung der Vertiefungen. Perioden hoher Niederschläge und starker Wasserströmungen haben die Erosion begünstigt.
- Fluviale Erosion: Obwohl Qobustan heute sehr trocken ist, war das Klima in früheren geologischen Epochen deutlich feuchter. Damals existierten temporäre oder permanente Flüsse, die über längere Zeiträume hinweg Gestein und Sedimente mitrissen und durch rotierende Strömungen die typischen Vertiefungen geformt haben.
- Starke Regenfälle und Sturzfluten: In semiariden Gebieten wie dem Qobustan Nationalpark können seltene aber heftige Regenfälle starke Erosionskräfte freisetzen. Wenn dabei Sedimente wie Sand oder Kies in kleinen Strudeln kreisen, können sie ebenfalls zur Bildung oder Vergrößerung solcher Potholes beitragen.
- Küstenerosion: Qobustan liegt nahe dem Kaspischen Meer. Die Höhenlage des Gebiets reicht ungefähr von -28 Meter unter dem Meeresspiegel (im Gobustan-Tal) bis zu mehr als 500 Meter über dem Meeresspiegel in den höheren Gebirgsteilen. Einige der Formationen könnten auch durch Wellen und Brandung früherer höherer Meeresspiegelstände entstanden sein.
Genießt euren Aufenthalt im Qobustan Nationalpark und beantwortet dann bitte vor dem Loggen folgende Fragen. Gerne könnt ihr die Antworten und Logs in eurer Muttersprache scheiben. Wenn ihr den EC im Team besucht habt, dann reicht es wenn einer die Antworten für das ganze Team schickt. Schreibt dann nur bitte dazu, wer die Antworten geschickt hat und macht bitte jeder ein eigenes Foto.
1. Wieviele Strudellöcher könnt ihr im Umkreis von circa 10 Metern zählen?
2. Wie groß ist im Durchschnitt der Durchmesser und die Tiefe der Löcher?
3. Beschreibt die Form der Strudellöcher im Inneren!
4. Macht ein Foto von euch oder einem persönlichen Gegenstand im Gobustan Nationalpark und hängt es an euren Log!
Schickt eine Mail mit euren Antworten an mich! Nach dem Absenden der Antworten könnt ihr gleich loggen. Falls etwas nicht in Ordnung ist, melde ich mich. Ihr braucht nicht die Logfreigabe abwarten! Ich wünsche euch viel Spaß bei dieser geologischen Entdeckungsreise!
Quellen:
https://azerbaijan-e-visas.com/de/gobustan-a-window-to-azerbaijans-ancient-past/
https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1076rev.pdf
https://de.wikipedia.org/wiki/Strudeltopf
https://www.geo.mtu.edu/KeweenawGeoheritage/The_Fault/Potholes.html