La Pierre de Gobertange – une leçon géologique dans le paysage de Jodoigne et Gobertange
La région entre Jodoigne, Gobertange, Mélin et Saint-Jean-Geest forme aujourd’hui un plateau doucement ondulé, traversé par de petites vallées et parsemé de fermes construites dans une pierre claire et lumineuse. Mais sous ce paysage paisible se cache une histoire géologique qui a façonné la région depuis des millions d’années. La pierre de Gobertange, extraite dans les environs de Jodoigne, n’est pas seulement une pierre de construction locale : c’est le témoin tangible d’une mer éocène disparue qui recouvrait autrefois cette région.
Une mer lutétienne au-dessus de l’actuel Jodoigne
Il y a environ 45 millions d’années, la zone de Jodoigne ne se trouvait pas sur la terre ferme mais sous une mer peu profonde et chaude, faisant partie d’une vaste plaine marine de l’Europe occidentale. Le climat était chaud, le niveau de la mer élevé et les courants faibles. Dans ce type d’environnement calme, les particules minérales fines pouvaient se déposer lentement sur le fond sans être remuées par des vagues ou des tempêtes.
Cette zone, correspondant aujourd’hui à Gobertange ou Mélin, constituait une baie protégée, idéale pour la formation de sédiments très fins. Les couches régulières de la pierre reflètent fidèlement ces conditions anciennes.
Les couches caractéristiques de la pierre locale
Autour de Jodoigne, un ensemble clair de bancs de calcaire sableux forme des couches particulièrement homogènes. La pierre extraite à Gobertange est remarquable :
Beige clair à presque blanc,
Grain fin,
Stratification régulière,
Peu de fossiles visibles, mais riche en microfossiles.
Aujourd’hui encore, certaines coupes naturelles — le long de talus de champs ou de chemins — révèlent les fines couches stratifiées comme un véritable manuel de géologie à ciel ouvert.
Les fossiles d’un écosystème disparu, conservés ici
La pierre de Gobertange contient toute une communauté de micro-organismes marins qui vivaient dans cette mer éocène locale. La position géologique spécifique de la région — ni trop proche de l’ancien littoral, ni en eaux profondes — a favorisé la prolifération d’organismes microscopiques, tandis que les grands animaux étaient rares.
Les fossiles présents dans cette pierre :
Foraminifères
Ces microfossiles sont omniprésents et constituent souvent une part importante du ciment calcaire de la pierre. Leurs tests (coquilles) témoignent d’une eau peu profonde, chaude et stable. Chaque pierre des façades de Jodoigne contient littéralement des milliers de ces organismes microscopiques.
Spicules de spongiaires
Ces minuscules aiguilles de silice proviennent d’éponges et sont bien conservées. La clarté et la faible turbidité de la mer locale ont permis à ces animaux de prospérer.
Fragments d’échinodermes
De petits plaques et épines de oursins et d’étoiles de mer témoignent d’un fond marin peu profond, oxygéné et stable.
Microcoquilles
Des fragments minuscules de coquilles de bivalves et de gastéropodes complètent la matrice calcaire, déposés dans un environnement calme qui a préservé leur fragile structure.
Ensemble, ces microfossiles offrent un tableau détaillé de l’environnement marin ancien spécifique à Jodoigne, reflétant une mer peu profonde et stable avec une vie abondante mais microscopique.
Du sédiment ancien à la pierre solide
Après le dépôt des couches, de nouveaux sédiments les recouvraient. La pression des couches supérieures a expulsé l’eau interstitielle, et le calcaire dissous s’est précipité à nouveau entre les grains, cimentant le tout. Les microfossiles ont eux-mêmes contribué à ce ciment naturel, enrichissant le calcaire et renforçant la pierre.
Ce processus de diagenèse a transformé le sédiment lâche en une pierre solide, homogène et facilement travaillable — exactement ce qui explique la popularité de la pierre de Gobertange pour la construction et la sculpture.
Soulèvement, érosion et exploitation humaine
Après l’Éocène, la région a été lentement soulevée par des mouvements tectoniques et l’érosion a enlevé les couches supérieures, exposant les bancs de pierre à faible profondeur. C’est ainsi que la pierre a pu être exploitée dès l’époque romaine, et plus intensivement au Moyen Âge, notamment à Gobertange et vers Mélin. Les galeries souterraines et puits de carrière, souvent méconnus, se cachent encore sous les champs.
Une pierre de construction au cœur du patrimoine local
La couleur claire, le grain fin et la résistance de la pierre ont fait d’elle la pierre de choix pour les églises, fermes et bâtiments historiques de Jodoigne et des environs, ainsi que pour des constructions à Bruxelles et Louvain. Même aujourd’hui, la pierre n’est exploitée que pour restaurer des monuments, garantissant que l’aspect et la qualité correspondent à ceux du matériau originel.
Un patrimoine géologique vivant
La pierre de Gobertange n’est pas seulement une ressource : elle est un archivage naturel d’un ancien écosystème marin. Les foraminifères, spicules de spongiaires, fragments d’échinodermes et microcoquilles sont autant de témoins d’une mer disparue. Chaque mur de Jodoigne, chaque ferme de Gobertange, contient la mémoire d’une mer chaude et peu profonde qui s’étendait sur ce plateau il y a 45 millions d’années.
Le paysage et les bâtiments de la région conservent cette histoire géologique, offrant un lien tangible entre la mer éocène, la formation de la pierre et le patrimoine humain.
A vous de jouer sur place :
"Loguez cette cache "Found it" et envoyez-moi vos propositions de réponses soit via mon profil, soit via la messagerie geocaching.com (Message Center), et je vous contacterai en cas de problème."
Question 1 — Structure de la pierre de Gobertange
Observez le mur ou le bloc de pierre sur place.
Décrivez la visibilité des couches et comptez combien de lits (couches) vous pouvez distinguer sur environ 10 cm de hauteur.
Expliquez brièvement ce que cela vous apprend sur la formation de la pierre de Gobertange.
Question 2 — Fossiles visibles dans la pierre
Examinez la surface de la pierre de près (avec ou sans loupe).
Notez un petit détail fossile que vous observez : un point calcaire, une petite forme ronde, un fragment, une minuscule aiguille…
Expliquez pourquoi ce détail suggère une origine marine de la pierre.
Sources : GeoWal , Wiki , Futura Geologie ,Science
The Gobertange Stone – a Geological Lesson in the Landscape of Jodoigne and Gobertange
The region between Jodoigne, Gobertange, Mélin and Saint-Jean-Geest today forms a gently undulating plateau, crossed by small valleys and dotted with farms built from a pale and luminous stone. But beneath this peaceful landscape lies a geological history that has shaped the region for millions of years. Gobertange stone, quarried around Jodoigne, is not just a local building material: it is the tangible witness of a vanished Eocene sea that once covered this area.
A Lutetian Sea above present-day Jodoigne
Around 45 million years ago, the area of Jodoigne was not dry land but lay beneath a warm, shallow sea, part of a vast marine plain across western Europe. The climate was warm, sea levels were high, and currents were weak. In such a calm environment, fine mineral particles could settle slowly on the seabed without being stirred by waves or storms.
This zone, now corresponding to Gobertange or Mélin, formed a protected bay, ideal for the deposition of very fine sediments. The regular layers of the stone faithfully reflect these ancient conditions.
The characteristic layers of the local stone
Around Jodoigne, a light set of sandy limestone beds forms particularly homogeneous layers. The stone quarried in Gobertange is remarkable for its:
-
pale beige to almost white colour,
-
fine grain,
-
regular stratification,
-
few visible fossils, but rich in microfossils.
Even today, natural exposures — along field banks or paths — reveal thin stratified layers like a true open-air geology textbook.
Fossils of a vanished ecosystem preserved here
Gobertange stone contains an entire community of marine micro-organisms that lived in this local Eocene sea. The specific geological setting of the region — neither too close to the ancient shoreline nor in deep water — favoured the proliferation of microscopic organisms, while larger animals were rare.
Fossils present in this stone include:
Foraminifera
These microfossils are ubiquitous and often make up a major part of the limestone cement of the stone. Their tests (shells) indicate warm, shallow and stable water. Every stone in the façades of Jodoigne literally contains thousands of these microscopic organisms.
Spicule fragments from sponges
These tiny silica needles come from sponges and are well preserved. The clarity and low turbidity of the local sea allowed these organisms to thrive.
Echinoderm fragments
Small plates and spines from sea urchins and starfish indicate a shallow, oxygenated and stable seafloor.
Micro-shells
Tiny fragments of bivalve and gastropod shells complete the calcareous matrix, deposited in a calm environment that preserved their fragile structure.
Together, these microfossils provide a detailed picture of the ancient marine environment specific to Jodoigne, reflecting a shallow, stable sea with abundant — but microscopic — life.
From ancient sediment to solid stone
After the layers were deposited, new sediments buried them. The pressure of the overlying layers squeezed out the interstitial water, and dissolved limestone precipitated again between the grains, cementing the whole. The microfossils themselves contributed to this natural cement, enriching and strengthening the stone.
This process of diagenesis transformed loose sediment into a solid, homogeneous stone that is easy to work — precisely why Gobertange stone became so popular for construction and sculpture.
Uplift, erosion and human exploitation
After the Eocene, the region was slowly uplifted by tectonic movements, and erosion removed the upper layers, exposing the stone beds close to the surface. This allowed the stone to be quarried as early as Roman times and more intensively during the Middle Ages, especially around Gobertange and near Mélin. Underground galleries and quarry shafts, often forgotten, still lie hidden beneath the fields.
A building stone at the heart of local heritage
Its light colour, fine grain and strength made Gobertange stone the material of choice for churches, farms and historic buildings in Jodoigne and the surrounding area, as well as in Brussels and Leuven. Even today, the stone is quarried only for the restoration of monuments, ensuring that the appearance and quality match that of the original material.
A living geological heritage
Gobertange stone is not just a resource: it is a natural archive of an ancient marine ecosystem. The foraminifera, sponge spicules, echinoderm fragments and micro-shells are all witnesses of a vanished sea. Every wall in Jodoigne, every farm in Gobertange, holds the memory of a warm, shallow sea that spread across this plateau 45 million years ago.
The region’s landscape and buildings preserve this geological story, offering a tangible link between the Eocene sea, the formation of the stone and human heritage.
Your turn on site:
“Log this cache as ‘Found it’ and send me your answer proposals either via my profile or via the message system on geocaching.com (Message Center), and I will contact you if there is a problem.”
Question 1 — Structure of the Gobertange stone
Observe the wall or stone block on site.
Describe the visibility of the layers and count how many beds (layers) you can distinguish over about 10 cm of height.
Briefly explain what this teaches you about the formation of Gobertange stone.
Question 2 — Visible fossils in the stone
Examine the surface of the stone closely (with or without a magnifying glass).
Note a small fossil detail you observe: a calcareous dot, a tiny round shape, a fragment, a minute needle…
Explain why this detail suggests a marine origin for the stone.
De Gobertangesteen – een geologische les in het landschap van Geldenaken en Gobertange
De streek tussen Geldenaken (Jodoigne), Gobertange, Mélin en Sint-Jans-Geest vormt vandaag een zacht golvend plateau, doorsneden door kleine valleien en bezaaid met boerderijen gebouwd uit een lichte en heldere natuursteen. Maar onder dit rustige landschap schuilt een geologische geschiedenis die de regio al miljoenen jaren vormgeeft. De Gobertangesteen, gewonnen in de omgeving van Geldenaken, is niet zomaar een lokale bouwsteen: het is een tastbare getuige van een verdwenen Eoceense zee die ooit deze regio bedekte.
Een Lutetische zee boven het huidige Geldenaken
Ongeveer 45 miljoen jaar geleden lag het gebied van Geldenaken niet op het land, maar onder een warme, ondiepe zee, die deel uitmaakte van een uitgestrekte mariene vlakte in West-Europa. Het klimaat was warm, de zeespiegel stond hoog en de stromingen waren zwak. In zo’n rustige omgeving konden fijne minerale deeltjes langzaam op de zeebodem neerslaan zonder verstoord te worden door golven of stormen.
Deze zone, overeenkomend met het huidige Gobertange of Mélin, vormde een beschermde baai, ideaal voor de afzetting van zeer fijne sediments. De regelmatige laagjes van de steen weerspiegelen trouw deze oude omstandigheden.
De karakteristieke lagen van de lokale steen
Rond Geldenaken vormt een licht pakket van zandige kalksteenbanken bijzonder homogene lagen. De steen die in Gobertange wordt gewonnen is opmerkelijk door zijn:
-
licht beige tot bijna witte kleur,
-
fijne korrel,
-
regelmatige gelaagdheid,
-
weinig zichtbare fossielen, maar rijkdom aan microfossielen.
Ook vandaag nog tonen natuurlijke doorsnijdingen — langs velderranden of paden — de fijne gelaagde structuren als een echt openlucht-geologieleerboek.
Fossielen van een verdwenen ecosysteem, hier bewaard
De Gobertangesteen bevat een hele gemeenschap van mariene micro-organismen die leefden in deze lokale Eoceense zee. De specifieke geologische positie van de regio — niet te dicht bij de oude kust, maar ook niet in diep water — bevorderde de groei van microscopische organismen, terwijl grotere dieren zeldzaam waren.
Fossielen in deze steen zijn onder andere:
Foraminiferen
Deze microfossielen zijn alomtegenwoordig en vormen vaak een belangrijk deel van het kalksteencement. Hun schelpjes wijzen op warm, ondiep en stabiel water. Elke steen in de gevels van Geldenaken bevat letterlijk duizenden van deze organismen.
Spicula van sponzen
Deze kleine naaldjes van silica zijn afkomstig van sponzen en zijn goed bewaard gebleven. De helderheid en lage troebelheid van de lokale zee lieten deze dieren gedijen.
Echinodermfragmenten
Kleine plaatjes en stekels van zee-egels en zeesterren wijzen op een ondiepe, zuurstofrijke en stabiele zeebodem.
Micro-schelpjes
Minuscule fragmenten van tweekleppigen en slakken vervolledigen de kalkhoudende matrix, afgezet in een kalme omgeving die hun fragiele structuur bewaarde.
Samen geven deze microfossielen een gedetailleerd beeld van het oude mariene milieu dat specifiek was voor Geldenaken: een ondiepe, stabiele zee met overvloedig — maar microscopisch — leven.
Van oud sediment naar solide steen
Na de afzetting van de lagen werden ze bedekt door nieuwe sediments. De druk van de bovenliggende lagen perste het water ertussenuit, en opgelost kalksteen precipiteerde opnieuw tussen de korrels en vormde cement. De microfossielen droegen zelf bij aan dit natuurlijke cement, wat de steen verrijkte en verstevigde.
Dit diageneseproces vormde los sediment om tot een stevige, homogene en makkelijk bewerkbare steen — precies waarom Gobertangesteen zo populair werd als bouw- en beeldhouwsteen.
Opheffing, erosie en menselijke ontginning
Na het Eoceen werd de regio langzaam omhooggeduwd door tektonische bewegingen, en erosie verwijderde de bovenliggende lagen, waardoor de steenbanken dicht aan de oppervlakte kwamen te liggen. Zo kon de steen reeds in de Romeinse tijd worden ontgonnen, en intensiever tijdens de Middeleeuwen, vooral rond Gobertange en richting Mélin. Ondergrondse gangen en schachten, vaak vergeten, liggen nog steeds verborgen onder de velden.Een bouwsteen in het hart van het lokale erfgoed
De lichte kleur, fijne korrel en duurzaamheid maakten Gobertangesteen tot dé keuze voor kerken, boerderijen en historische gebouwen in Geldenaken en omgeving, maar ook in Brussel en Leuven. Zelfs vandaag wordt de steen enkel nog ontgonnen voor restauraties, zodat het uitzicht en de kwaliteit overeenkomen met het oorspronkelijke materiaal.
Een levend geologisch erfgoed
Gobertangesteen is niet enkel een grondstof: het is een natuurlijke archivering van een oud marien ecosysteem. De foraminiferen, spons-spicula, echinodermfragmenten en microschelpjes zijn stuk voor stuk getuigen van een verdwenen zee. Elke muur in Geldenaken, elke boerderij in Gobertange draagt de herinnering aan een warme, ondiepe zee die dit plateau 45 miljoen jaar geleden bedekte.
Het landschap en de gebouwen bewaren die geologische geschiedenis en vormen een tastbare link tussen de Eoceense zee, de vorming van de steen en het menselijke erfgoed.
Aan jou ter plaatse:
"Log deze cache als 'Found it' en stuur me je antwoordvoorstellen via mijn profiel of via het berichtencentrum op geocaching.com. Ik neem contact op als er een probleem is."
Vraag 1 — Structuur van de Gobertangesteen
Observeer de muur of het steenblok ter plaatse.
Beschrijf hoe zichtbaar de lagen zijn en tel hoeveel laagjes je kunt onderscheiden over ongeveer 10 cm hoogte.
Leg kort uit wat dit je vertelt over de vorming van Gobertangesteen.
Vraag 2 — Zichtbare fossielen in de steen
Bekijk het oppervlak van de steen van dichtbij (met of zonder loep).
Noteer een klein fossiel detail dat je ziet: een kalkpuntje, een miniem rond vormpje, een fragment, een heel kleine naald…
Leg uit waarom dit detail wijst op een mariene oorsprong van de steen.