[PL]1. Skąd pochodzi głaz i w jaki sposób znalazł się on na terenie Polski?
2. Czy skała posiada więcej żył czy ziaren kwarcu? Z której strony skały (podaj kierunek geograficzny) występuje największe skupisko kwarców?
3. Na stronie południowo-wschodniej głazu, w jego dolnej części, możesz zauważyć widoczne ślady metamorfizmu skały. Które z wymienionych tutaj minerałów (skalenie, biotyty czy kwarc) układają się w tej części skały w formie delikatnych pasów?
4. Zrób zdjęcie siebie lub swojego smartfona / odbiornika GPS / przedmiotu osobistego (np. drewniaka z własnym nickiem) z głazem, ale pamiętaj, żeby nie zamieszczać zdjęć-spoilerów (!)
Prawidłowe odpowiedzi proszę wysyłać na mój profil albo na mojego e-maila. Nie musisz czekać na moją odpowiedź, ale pamiętaj, że wszystkie logi bez wysłanych odpowiedzi będą kasowane. Nie umieszczaj odpowiedzi i foto spoilerów w swoim logu. Powodzenia!
[EN]1. Where did the rock come from and how did it end up in Poland?
2. Does the rock have more quartz veins or grains? On which side of the rock (specify the geographical direction) is the largest concentration of quartz found?
3. On the southeast side of the rock, in its lower part, you can see visible traces of metamorphism. Which of the minerals mentioned here (feldspars, biotites, or quartz) are arranged in delicate bands in this part of the rock?
4. Take a photo of yourself or your smartphone/GPS device/personal item (e.g., a wooden clog with your nickname) with the boulder, but remember not to post spoiler photos (!)
Please, send me a message or e-mail with your correct answers. You needn’t to wait for my response but remember that all logs without answers sent to the owner will be deleted. Do not give answers or photo spoilers in your log. Good luck!
[PL]
Cechy granitoidów
Granitoidy to grupa skał magmowych głębinowych, zbliżonych składem i wyglądem do granitu, różniących się jednak proporcjami poszczególnych minerałów. Do granitoidów zalicza się m.in. granity, granodioryty, tonality oraz dioryty kwarcowe. Skały te krystalizowały powoli w głębi skorupy ziemskiej, co nadało im jawnokrystaliczną strukturę.
Podstawowym składnikiem granitoidów jest kwarc, którego zawartość może się znacznie różnić - od niewielkich ilości do kilkudziesięciu procent objętości skały. Obecność kwarcu decyduje o dużej twardości i odporności granitoidów na wietrzenie. Drugą kluczową grupą minerałów są skalenie, których wzajemne proporcje pozwalają określić typ granitoidu.
Skalenie potasowe dominują w granitach i często nadają skale różowawe lub czerwonawe zabarwienie, natomiast plagioklazy (skalenie sodowo-wapniowe) przeważają w granodiorytach i tonalitach, nadając im barwę szarą lub biało-szarą.
Istotnym, choć ilościowo mniejszym składnikiem są minerały ciemne, takie jak biotyt, hornblenda, rzadziej pirokseny lub muskovit. To one odpowiadają za charakterystyczną, plamistą teksturę skały. W granitoidach obecne są także minerały akcesoryczne, m.in. apatyt, cyrkon, magnetyt i tytanit, które dostarczają cennych informacji o warunkach krystalizacji magmy.
Nestor ze Szwecji
Na miejscu zburzonej synagogi, podpalonej przez Niemców na początku II wojny światowej, znajduje się okazały głaz narzutowy będący granitoidem. Głaz ten został przetransportowany na teren dzisiejszej Polski podczas ostatniego zlodowacenia plejstoceńskiego (115 tys. - 11,7 tys. lat temu) z obszaru tarczy fennoskandzkiej (obejmującej Skandynawię i dno Morza Bałtyckiego), a następnie pozostawiony po wytopieniu się lądolodu.
Widoczne w skale laminacje podkreślone koncentracją minerałów ciemnych (biotytu, piroksenów i amfiboli) wskazują, że po pierwotnym zakrzepnięciu magma mogła ulec ponownemu uplastycznieniu, co stanowi wczesny etap metamorfizmu, czyli przeobrażenie skały pod wpływem wysokiej temperatury i ciśnienia. Proces ten zachodził prawdopodobnie w strefie przybrzeżnej batolitu, na głębokościach sięgających kilkudziesięciu kilometrów. Proces ten odbywał się w bardzo wczesnym etapie rozwoju skorupy ziemskiej, czyli można śmiało stwierdzić, że nasz głaz narzutowy powstał ponad 3,8 miliarda lat temu. Dopiero w wyniku ruchów górotwórczych w ramach orogenezy kaledońskiej (490-390 mln lat temu) skała została wydźwignięta na powierzchnię i przetransportowana kilkadziesiąt tysięcy lat temu przez Lądolód Skandynawski na obszar dzisiejszej Polski.
Skała posiada minerały kwarcu, który występuje tu zarówno w postaci pojedynczych minerałów (ziaren), jak i żył. Kwarc ziarnisty, o mlecznobiałej barwie, krystalizował w początkowej fazie powstawania skały. Z kolei kwarc tworzący żyły jest efektem późniejszych procesów tektonicznych, podczas których powstałe szczeliny w górotworze zostały wypełnione magmą, tworząc dajki i żyły mineralne. Odstęp czasowy pomiędzy tymi etapami mógł wynosić miliony, a nawet miliardy lat, jednak w obu przypadkach kwarc powstawał na znacznych głębokościach, długo przed wypiętrzeniem tarczy fennoskandzkiej i późniejszą erozją.
Na powierzchni głazu widoczne są również ślady wietrzenia i erozji. Minerały mniej odporne na działanie czynników atmosferycznych, takie jak miki, uległy selektywnemu rozpadowi i „wypadły” z powierzchni skały, tworząc drobne zagłębienia. Bardziej odporne minerały jak kwarc i skalenie przetrwały, nadając skale jej charakterystyczny wygląd obserwowany do dziś.
Przykładowe minerały budujące granitoidy:
[EN]
Granitoid Characteristics
Granitoids are a group of deep-sea igneous rocks similar in composition and appearance to granite, but differing in the proportions of individual minerals. Granitoids include granites, granodiorites, tonalites, and quartz diorites. These rocks crystallized slowly deep within the Earth's crust, giving them a transparent crystalline structure.
The primary component of granitoids is quartz, whose content can vary significantly – from small amounts to several dozen percent of the rock's volume. The presence of quartz determines the high hardness and resistance of granitoids to weathering. The second key group of minerals are feldspars, the relative proportions of which allow us to determine the granitoid type.
Potassium feldspars dominate granites and often give the rocks a pinkish or reddish tint, while plagioclase (sodium-calcium feldspars) predominates in granodiorites and tonalites, giving them a gray or grayish-white color.
Dark minerals, such as biotite, hornblende, and less frequently pyroxenes or muscovite, are a significant, though quantitatively smaller, component. These are responsible for the rock's characteristic, mottled texture. Accessory minerals, including apatite, zircon, magnetite, and titanite, are also present in granitoids, providing valuable information about the conditions of magma crystallization.
A Nestor from Sweden
A large granitoid erratic boulder is located on the site of a destroyed synagogue, set on fire by the Germans at the beginning of World War II. This boulder was transported to present-day Poland during the last Pleistocene glaciation (115,000–11,700 years ago) from the Fennoscandian Shield (covering Scandinavia and the Baltic Sea floor) and then left behind after the ice sheet melted.
The visible laminations in the rock, highlighted by the concentration of dark minerals (biotite, pyroxenes, and amphiboles), indicate that after initial solidification, the magma may have undergone plasticization again, which is an early stage of metamorphism, the transformation of rock under the influence of high temperature and pressure. This process likely occurred in the coastal zone of the batholith, at depths reaching several dozen kilometers. This process occurred very early in the development of the Earth's crust, meaning it is safe to say that our erratic boulder formed over 3.8 billion years ago. Only as a result of the orogenic movements of the Caledonian orogeny (490-390 million years ago) was the rock lifted to the surface and transported several tens of thousands of years ago by the Scandinavian Ice Sheet to Poland.
The rock contains quartz minerals, which occur here both as individual minerals (grains) and in veins. The milky-white granular quartz crystallized during the initial phase of the rock's formation. The quartz forming the veins, in turn, is the result of later tectonic processes, during which fissures in the rock mass were filled with magma, creating dykes and mineral veins. The time interval between these stages could have been millions or even billions of years, but in both cases, the quartz formed at considerable depths, long before the uplift of the Fennoscandian Shield and subsequent erosion.
Traces of weathering and erosion are also visible on the boulder's surface. Minerals less resistant to weathering, such as micas, were selectively broken down and "fell out" of the rock surface, creating small depressions. More resistant minerals, such as quartz and feldspars, survived, giving the rock its characteristic appearance observed to this day.
Examples of minerals that make up granitoids:
Źródła / Sources:
1) Informacje uzyskane od Państwowego Instytutu Geologicznego
2) Strony internetowe: mindat.org. wikipedia.pl, zywaplaneta.pl